Efeziërs 5 – 2. serie Onderschikking en overgave

Het werkwoord dat ontbreekt
Wie Efeziërs 5:22 in een Nederlandse bijbel opslaat, leest een gebod: ‘Vrouwen, weest uw eigen mannen onderdanig.’ Vaak staat er een kopje boven, iets als ‘Man en vrouw’, en lijkt hier een nieuw stuk te beginnen.

In het Grieks staat er: de vrouwen aan hun eigen mannen, als aan de Heer. Er staat geen werkwoord. De zin is onvolledig, en dat kan alleen omdat hij leunt op de zin ervoor.

Die zin ervoor is lang, en begint al in vers 18: laat je vervullen met de Geest. Daarna volgt een reeks deelwoorden die laten zien hoe dat vervuld-zijn eruitziet: lalountes, sprekend tot elkaar in psalmen; zingend en spelend in je hart; eucharistountes, altijd dankend; en als laatste elkaar onderschikkend in ontzag voor Christus (Efeziërs 5:18–21).

Pas dan komt: de vrouwen aan hun eigen mannen. Het werkwoord dat ontbreekt, is het deelwoord uit vers 21. Wat de vrouwen gevraagd wordt, is een bijzondere vorm van wat iedereen gevraagd wordt: allēlois, elkaar. En dat elkaar-onderschikken staat in de rij als het vierde kenmerk van een mens die vervuld is met de Geest, na spreken, zingen en danken.

Latere overschrijvers voelden de onvolledige zin als een gemis en vulden een werkwoord in. In een deel van de handschriften staat in vers 22 hypotassesthe of hypotassesthōsan erbij. De oudste getuigen, waaronder papyrus 46 uit omstreeks 200, hebben het niet. De tekst die het dichtst bij Paulus staat, laat de vrouwen hun beweging lenen uit een zin die over de hele gemeente gaat.

Dat verandert waar de tekst begint. Het kopje ‘Man en vrouw’ boven vers 22 is van de vertalers. Paulus begint een zin eerder, bij de Geest, en bij een onderschikking die naar alle kanten loopt.

Hypotassō – jezelf ordenen

Hypotassō bestaat uit hypo, onder, en tassō, ordenen, op zijn plaats zetten. Het is een woord uit de wereld van de ordening: troepen in gelid, delen die hun plek in een geheel innemen. In Efeziërs staat het in de mediale vorm. Je ordent jezelf. Niemand anders doet het met je.

Wie wil weten wat het woord in het Nieuwe Testament betekent, moet kijken naar wie het nog meer doet. Over de twaalfjarige Jezus, terug uit de tempel, staat er: ēn hypotassomenos autois – Hij was hun onderdanig, zijn ouders (Lukas 2:51). En over het einde van alle dingen: dan zal ook de Zoon zelf zich onderschikken aan Hem die alles aan Hem onderworpen heeft, opdat God alles in allen zij (1 Korinthiërs 15:28). Het woord wordt gebruikt voor de Zoon van God. Het zegt dus niets over minderwaardigheid. Het beschrijft een beweging die je ook vanuit volheid kunt maken.

Daarnaast staat een ander woord, en Paulus gebruikt het in hetzelfde verband, een paar verzen verder. Tegen de kinderen: gehoorzaamt uw ouders (Efeziërs 6:1). Tegen de slaven: hypakouete tois kyriois – gehoorzaamt uw heren (6:5). Hypakouō is gehoorzamen, letterlijk: onder-horen, luisteren en doen wat gezegd wordt. In de evangeliën zijn het de wind en de zee die Jezus hypakouousin (Marcus 4:41).

Paulus had dat woord ook voor de vrouwen kunnen kiezen. Het lag binnen handbereik, in dezelfde huistafel. Hij koos het niet. Kinderen en slaven gehoorzamen; vrouwen ordenen zichzelf. Het eerste veronderstelt iemand die beveelt. Het tweede veronderstelt iemand die kiest.

In de taal van polariteit is dit het verschil tussen onderwerping en overgave. Onderwerping wordt je opgelegd en maakt je kleiner. Overgave is een beweging die alleen iemand kan maken die zichzelf bezit: je kunt alleen geven wat van jou is. Het vrouwelijke dat zich opent naar het mannelijke, doet dat vanuit kracht. Wanneer die opening wordt afgedwongen, is ze al niet meer wat de tekst bedoelt.

Dat laatste moet uitgesproken worden, omdat deze tekst eeuwenlang wel als dwang is gebruikt. Het woord zelf laat dat niet toe. Hypotassō in de mediale vorm kan niet door een ander worden uitgevoerd. Een man die zijn vrouw onderschikt, doet iets wat in dit vers niet staat.

Kephalē – het hoofd dat redder is

Want de man is hoofd van de vrouw, zoals ook Christus hoofd is van de gemeente; Hij is de redder van het lichaam (Efeziërs 5:23).

Over het woord kephalē wordt al decennia gestreden. De ene lezing zegt: hoofd betekent gezag, wie aan het hoofd staat, beslist. De andere lezing zegt: hoofd betekent bron, oorsprong, zoals het hoofd van een rivier, de plek waar het water vandaan komt. In het Grieks van die tijd komen allebei de betekenissen voor, en de discussie is niet beslecht. Het is eerlijker om dat te laten staan dan om één kant te kiezen alsof de zaak helder is.

Wat wel helder is: Efeziërs gebruikt het woord zelf op beide manieren. In 1:22 is Christus kephalē hyper panta, hoofd boven alle dingen – dat is gezag. In 4:15–16 groeien we naar Hem toe uit wie het hele lichaam, samengevoegd en bijeengehouden, zijn groei ontvangt – dat is bron, voeding, oorsprong van leven.

En in 5:23 zelf legt Paulus uit welk hoofd hij bedoelt. Direct achter het woord staat: autos sōtēr tou sōmatos, Hij is de redder van het lichaam. Het hoofdschap waar het over gaat, wordt omschreven als redden. Twee verzen later wordt duidelijk wat dat redden kost: zichzelf geven (5:25).

Het Hebreeuws helpt hier. Rosj, ראש, is hoofd, en ook begin: bere’sjiet, in het begin, is van dezelfde stam. Het hoofd is de plek waar iets begint. In het beeld van hoofd en lichaam is er bovendien geen bevel zonder verbinding. Een hoofd zonder lichaam is dood, een lichaam zonder hoofd ook. Ze delen één bloedsomloop. Wat het lichaam pijn doet, voelt het hoofd.

Systemisch gezien gaat het hier om een plaats in het geheel, en om wat bij die plaats hoort. Wie vooraan staat, draagt het eerst en het zwaarst. In veel gezinnen waar het misloopt, is precies dit omgedraaid: een man die de plaats van het hoofd opeist zonder de last te dragen die erbij hoort, of een man die de plaats leeg laat, zodat de vrouw haar moet innemen en daar langzaam onder bezwijkt. In beide gevallen is het hoofd losgeraakt van het redden.

Agapate – wat de mannen gevraagd wordt

De vrouwen krijgen drie verzen, 5:22–24. De mannen krijgen er negen, 5:25–33. Wie alleen de eerste drie citeert, laat driekwart van de tekst weg.

In de wereld van Paulus bestond al een vaste vorm voor zulke regels over het huishouden. Aristoteles schreef in zijn Politica dat de man over zijn vrouw heerst zoals een staatsman over burgers, en over zijn kinderen zoals een koning. Wie in de eerste eeuw een huistafel las, verwachtte bij de man het woord heersen. Paulus schrijft: mannen, heb je vrouw lief (5:25). Het woord heersen komt niet voor.

En hij zegt hoe: zoals Christus de gemeente liefhad en zichzelf voor haar heeft overgegeven. Paradidōmi is het woord van de lijdensgeschiedenis: overleveren, uitleveren, prijsgeven. Het is het woord voor Judas die Jezus overlevert, en voor Jezus die zichzelf overlevert (Galaten 2:20). Van de man wordt gevraagd wat Christus aan het kruis deed. Wie het eerste deel van de tekst als zwaar ervaart voor de vrouw, moet dit deel lezen voor de man.

Daarna volgt een beeld uit de bruiloft: Hij heeft haar gereinigd met het bad van water, om haar voor zich te stellen, stralend, zonder vlek of rimpel (5:26–27). Het bruidsbad vóór de bruiloft kende het Grieks-Romeinse huwelijk, en het kent ook de joodse traditie, waar de bruid naar de mikwe gaat. Opvallend is wie het doet. Hier is het de bruidegom die zorgt dat de bruid kan stralen. Zijn liefde is wat haar mooi maakt.

Dan het lichaam: zo moeten ook de mannen hun eigen vrouw liefhebben als hun eigen lichaam (5:28). En niemand haat zijn eigen vlees, maar hij ektrephei kai thalpei het, voedt en koestert het (5:29).

Thalpō komt in het hele Nieuwe Testament nog maar één keer voor. In 1 Thessalonicenzen 2:7 schrijft Paulus over zichzelf: wij waren onder u – zoals een voedster haar eigen kinderen koestert. Het woord betekent warm houden, zoals een vogel op het nest, zoals een moeder die zoogt.

Van de man wordt in Efeziërs dus gevraagd om zijn vrouw te koesteren zoals een zogende moeder haar kind. Het mannelijke krijgt in deze tekst de vorm van een aanwezigheid die warmte geeft, voedt en beschermt, en daardoor ruimte maakt waarin het vrouwelijke zich kan openen. Waar een vrouw zich veilig en gekoesterd weet, kan overgave ontstaan. Waar ze die veiligheid mist, is iedere oproep tot onderschikking een eis zonder grond.

Mystērion – het geheim van één vlees

In vers 31 citeert Paulus Genesis 2:24, in de Griekse vertaling die hij kende.

Proskollaomai is het Griekse woord voor het Hebreeuwse dabaq. Er zit kolla in, lijm. De vertalers van de Septuaginta kozen een woord dat even fysiek is als het origineel: vastgeplakt, zo dat je het niet meer los krijgt zonder te scheuren.

Dan volgt: dit geheim is groot; ik zeg het met het oog op Christus en de gemeente (5:32). De volgorde is opvallend. Paulus vertrekt bij Genesis, bij de man en de vrouw die één vlees worden, en zegt: daarin ligt een geheim dat groter is dan de twee.

Met die gedachte staat hij midden in een joodse traditie. Rabbi Akiva, een generatie na Paulus, zei over het Hooglied: alle Geschriften zijn heilig, maar het Hooglied is het heilige der heiligen (Misjna Jadajim 3:5). Een liefdeslied tussen een man en een vrouw, gelezen als het lied tussen God en Israël. De profeten hadden het verbond al in de taal van het huwelijk beschreven: ki vo’alajich osajich – want je Maker is je man (Jesaja 54:5).

De joodse mystiek werkt dit uit in de structuur van de sefirot. Tiferet, de mannelijke kracht van het midden, en Malchoet, de vrouwelijke kracht onderaan die ook Sjechina heet, moeten zich verenigen. Die vereniging, jichoed, is het doel van het gebed en van de geboden. Op vrijdagavond wordt de Sabbat als bruid ingehaald: kom, mijn geliefde, de bruid tegemoet. De vereniging van man en vrouw op sabbatavond wordt in die traditie gezien als een spiegel van de vereniging boven.

In die structuur geeft het mannelijke en ontvangt het vrouwelijke: masjpia en meqabbel. Maar de rangorde die dat lijkt te suggereren, wordt in dezelfde traditie doorbroken. Een sterke vrouw is de kroon van haar man (Spreuken 12:4). Malchoet, de onderste, is de kroon van wie boven haar staat. En Jeremia zegt over de toekomst: een vrouw zal een man omringen (Jeremia 31:22). De joodse mystiek lezen daarin dat Malchoet in de messiaanse tijd zal opstijgen tot boven Tiferet.

Als Paulus het huwelijk een mystērion noemt, raakt hij aan dit geheel. De onderschikking en de zelfgave uit de verzen daarvoor beschrijven dan meer dan de regels van een huishouden. Ze beschrijven de beweging van twee polen die naar elkaar toe gaan tot ze één zijn, zoals de Sjechina en de Heilige één worden. In dat beeld is de ontvangende pool even onmisbaar als de gevende. Zonder haar is er geen eenwording, alleen een kracht die nergens kan landen.

De tijd waarin het klonk

Efeziërs werd gelezen in de Romeinse provincie Asia, in de tweede helft van de eerste eeuw. Of Paulus de brief zelf schreef of een leerling in zijn naam, is onder uitleggers omstreden; voor de eerste lezers maakte dat weinig uit. Zij leefden in een wereld waar het huishouden de kleinste eenheid van de staat was. Aan het hoofd stond de paterfamilias, die volgens Romeins recht macht had over zijn kinderen en slaven, tot in leven en dood. Zijn vrouw stond in de meeste huwelijken van die tijd juridisch nog onder het gezag van haar eigen vader. Zij kon bezit hebben, maar haar plaats in het huis van haar man was een plaats van eer en plicht, niet van gelijkheid.

Keizer Augustus had wetten ingevoerd om het huwelijk en het krijgen van kinderen te bevorderen. Overspel door een vrouw werd zwaar gestraft. Voor een man gold een andere maat: seks met slavinnen en prostituees werd algemeen geaccepteerd. Liefde gold niet als de grond van een huwelijk. Het huwelijk diende afstamming, bezit en eer. Sommige filosofen van die tijd, zoals de stoïcijn Musonius Rufus, pleitten wel voor huwelijken van wederzijdse zorg en kameraadschap. Ze waren een stem in de marge.

Wie in die wereld Efeziërs 5 hoorde voorlezen, hoorde bij de vrouwen weinig nieuws. Dat een vrouw zich naar haar man richtte, was gewoon. Wat de mannen hoorden, moet verbijsterend zijn geweest. Ze werden aangesproken als iemand die zichzelf moet overleveren, zoals een gekruisigde. Het woord besturen viel nergens. Kruisiging was de dood van slaven en opstandelingen, de meest onterende straf die er bestond. Een man van eer die zich daaraan spiegelde, keerde de hele eercultuur om.

En het lichaam: als een man zijn vrouw moet liefhebben als zijn eigen lichaam, één vlees met haar, dan blijft er geen ruimte voor de slavin of de prostituee. Wat de Romeinse moraal alleen van de vrouw vroeg, trouw met het lichaam, werd hier ook van de man gevraagd. Voor de vrouwen in de gemeente kan dat een stillere boodschap zijn geweest, maar misschien wel de grootste: dat de onderschikking die van hen gevraagd werd, nu omringd was door een eis aan hun man die in hun wereld ongehoord was.

Phobos – liefde en ontzag

Het laatste vers vat samen: maar ook gij, ieder van u afzonderlijk, heb zijn vrouw zo lief als zichzelf; en de vrouw, dat zij ontzag heeft voor haar man (Efeziërs 5:33).

Het woord voor de vrouw is phobeomai, vrezen, ontzag hebben. Het is hetzelfde woord waarmee de hele passage begon: in ontzag voor Christus (5:21). De tekst opent en sluit met phobos. Wat daartussen staat, hangt in die omlijsting.

In het Hebreeuwse denken staat jir’a, vrees of ontzag, naast ahava, liefde. De Tikkoené Zohar spreekt van met ontzag en met liefde, en noemt ze de twee vleugels waarmee de ziel opstijgt. Een vogel met één vleugel draait in een kringetje rond. Pas met beide vleugels komt hij omhoog. Ontzag houdt afstand, ziet de ander in zijn grootte, raakt hem niet aan zonder eerbied. Liefde gaat naar de ander toe, overbrugt de afstand, wil één worden. Het een zonder het ander wordt verstikkend of koud.

Efeziërs geeft de man de liefde en de vrouw het ontzag. Wie de twee bij elkaar legt, ziet een paar dat samen de twee vleugels draagt. Dat sluit aan bij iets wat in relaties steeds terugkomt: veel mannen raken het diepst gewond als ze zich niet gezien voelen in wat ze kunnen en dragen, als hun vrouw hen geringschat. Veel vrouwen raken het diepst gewond als ze zich niet gekoesterd voelen, als hun man er niet werkelijk is. De tekst vraagt van ieder precies wat de ander het meest nodig heeft. Of dat bij ieder paar zo ligt, verschilt; als patroon is het herkenbaar.

Wat opvalt, is wat er niet staat. Er staat niet: heb lief als zij je respecteert. Er staat niet: respecteer hem als hij je liefheeft. Ieder afzonderlijk. Elke opdracht staat op zichzelf. Niemand mag wachten tot de ander begint.

Dat is ook waar het schuurt. Wat doet een vrouw als haar man niet liefheeft tot zelfgave? Wat doet een man als zijn vrouw hem minacht? Efeziërs 5 geeft daar geen antwoord op. Het beschrijft hoe het kan zijn wanneer beide vleugels bewegen, vervuld met de Geest waar de passage mee begon. Hoe het verder moet als één vleugel stilvalt, laat de tekst open. Het is de vraag waarmee 1 Petrus, in deel 4, wel aan het werk gaat.