Bewustzijn woont op de grens
Bewustzijn heeft altijd een richting. Je bent je bewust van iets: van het licht in de kamer, van je eigen onrust, van een aanwezigheid die je niet kunt aanwijzen. In de figuur zijn die richtingen drie dubbele pijlen, en wie goed kijkt, ziet waar ze staan. Elke pijl staat precies op een grens. Wereldbewustzijn op de rand tussen lichaam en wereld, zelfbewustzijn op de rand tussen lichaam en ziel, Godsbewustzijn op de rand tussen ziel en geest.
Bewustzijn ontstaat daar waar twee lagen elkaar raken. En omdat de pijlen naar twee kanten wijzen, loopt het verkeer in beide richtingen: wat je waarneemt, komt binnen, en wat je bent, gaat naar buiten.
Wereldbewustzijn
De eerste grens is de huid, en daarachter alle zintuigen. Een pasgeboren kind leeft bijna helemaal hier. Het onderscheidt nog niet waar het zelf ophoudt en de moeder begint; er is wereld, warmte, honger, stem, licht. Via het lichaam komen ook de signalen binnen die zeggen hoe het met je gaat in die wereld: spanning, vermoeidheid, de grens die je voelt voordat je hem kunt uitspreken.
De pijl wijst ook naar buiten. De wereld leest jou via je lichaam, lang voordat je iets hebt gezegd: aan je houding, je stem, de snelheid waarmee je beweegt.
Voor een kind dat de stemming van een ouder voortdurend moest peilen, werd wereldbewustzijn een vorm van waakzaamheid. Zo iemand is als volwassene vaak uitzonderlijk goed in het lezen van een ruimte en heeft weinig idee wat hij zelf voelt. Al het bewustzijn staat dan aan de buitenkant.

Zelfbewustzijn
Rond anderhalf jaar herkent een kind zichzelf in de spiegel. Kort daarna verschijnen de emoties die alleen kunnen bestaan wanneer er een zelf is om naar te kijken: schaamte, trots, verlegenheid. Het eerste moment waarop een mens zichzelf ervaart, is het moment waarop hij zich gezien weet. Vaak hoort daar als eerste gevoel schaamte bij.
Dat deze pijl op de grens van ziel en lichaam staat, is te verklaren. Wat je voelt, weet je doordat je lichaam het meldt: een druk op de borst, een warmte in je gezicht, een knoop in je maag. Emoties zijn de taal van de ziel, en het lichaam is de plek waar die taal hoorbaar wordt. Wie van zijn lichaam is afgesneden, kan uren over zichzelf nadenken en toch weinig van zichzelf weten. Omgekeerd schrijft de ziel zich in het lichaam: een patroon dat lang genoeg duurt, wordt een houding.
Zelfbewustzijn vraagt om meer dan de patronen herkennen. Het vraagt om het verlangen eronder te zien, meestal naar liefde, erkenning of veiligheid, en om de schaduw onder ogen te komen: de angst, de schaamte en het verdriet waar de patronen omheen gebouwd zijn.
Hier stopt een groot deel van de persoonlijke ontwikkeling zoals die vandaag wordt aangeboden. Het zelf wordt een project dat je eindeloos blijft verbeteren, en zelfbewustzijn het eindpunt. Dat maakt op den duur eenzaam, omdat een zelf dat alleen naar zichzelf kijkt, niemand anders tegenkomt.

Godsbewustzijn
De derde pijl staat op de grens tussen geest en ziel, dicht bij het dagelijks leven van de persoonlijkheid. Godsbewustzijn ontstaat dus waar wat de geest waarneemt, door de persoonlijkheid moet worden ontvangen: door een wil die het wil vasthouden, een verstand dat het wil begrijpen, een gevoel dat het wil bewaren.
Wat daar gebeurt, laat zich in vier bewegingen beschrijven. Verbinding met het goddelijke in jou. Transcendentie, het loslaten van het ego, waarbij het ego de ordening is die de ziel ooit nodig had; loslaten betekent dat die ordening niet langer het middelpunt hoeft te zijn. Eenheid, het besef deel uit te maken van een groter geheel. En een innerlijke rust die niet afhangt van wat er buiten gebeurt.
Ook deze pijl wijst twee kanten op. Wie Godsbewustzijn beschrijft, heeft het opvallend vaak over gekend worden en zelden over iets kennen. Het gevoel gezien te worden door iets wat jou beter kent dan jij jezelf.
Er bestaat ook een vlucht in deze richting. Spirituele taal kan worden ingezet om niet te hoeven voelen wat in de ziel nog openligt. Dan wijst de pijl alleen nog omhoog, en wordt rust een manier om de wonden van de ziel niet te hoeven aanraken.

Drie richtingen tegelijk
In de ontwikkeling van een mens verschijnen de drie na elkaar. Eerst de wereld, dan het zelf, en het vermogen tot transcendentie vaak pas wanneer wat het zelf heeft opgebouwd niet meer genoeg blijkt, ergens in de tweede helft van het leven. Maar je groeit de eerste twee niet voorbij. Een heel leven heeft alle drie de richtingen open nodig.
Wie alleen naar de wereld gericht is, leeft buiten zichzelf. Wie alleen naar zichzelf gericht is, leeft in zichzelf. Wie alleen op God gericht is, leeft boven zichzelf. Elk van de drie wordt in z’n eentje een vlucht voor de andere twee.
Bij de meeste mensen staat één pijl wijd open en is er één bijna dicht. Welke dat is, zegt vaak meer over iemands geschiedenis dan over zijn aanleg.

LEES VERDER:
de-mens-heeft-een-derde-laag
bewustzijn-woont-op-de-grens
en stof-adem-en-de-stille-letter