Johannes voert de waarheid op – inleiding

Wie een evangelie wil schrijven, begint niet met de schepping. Tenzij de schepping het argument is.
Johannes opent niet met een geslachtsregister zoals Mattheüs. Niet met een urgente scène zoals Marcus. Niet met een voorwoord aan een lezer zoals Lucas. Hij opent met de eerste woorden van de Bijbel. En archē — in den beginne — is de Griekse vertaling van Bereshit, het eerste woord van Genesis. Wie dit in de eerste eeuw hoorde, hoorde geen inleiding. Hij hoorde de Thora opnieuw beginnen.
Johannes begint dus niet bij Bethlehem. Niet bij de Jordaan. Hij begint vóór de wereld, en zegt dat het Woord er toen al was. Dat het bij God was. Dat alles erdoor geworden is. Veertien verzen lang blijft hij daar — boven de tijd, boven de plaats, boven elk verhaal — en dan valt hij in één zin naar beneden.

Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond. (Johannes 1:14)

Het Griekse werkwoord is eskēnōsen — het heeft zijn tent onder ons opgeslagen. Wie Hebreeuws dacht, hoorde mishkan, de tabernakel in de woestijn, en sjechina, de inwoning van God bij zijn volk. Het Woord dat vóór alles was, staat nu in een tent tussen de mensen.

En dan de zin die het hele evangelie bepaalt: en wij hebben zijn heerlijkheid aanschouwd. Etheasametha. Het werkwoord theaomai — het woord waar theatron van komt, het theater. Niet zien, niet kijken. Toeschouwer zijn. Johannes zegt in zijn eerste alinea: wij zaten in de zaal, en het Woord stond op het toneel.
Dat is de eerste beweging van Johannes. Hij zet zijn lezer niet op een weg, niet voor een spiegel, niet in een doorbraak. Hij zet hem in een zaal. En hij zegt: er is iets opgevoerd, en wij hebben het gezien.

Er is een Grieks woord dat dit evangelie van binnenuit draagt. Het staat vijfentwintig keer in de tekst — meer dan in de drie andere evangeliën samen, waar het één, drie en drie keer voorkomt. Alētheia:
Johannes 1:14 — vol van genade en waarheid
Johannes 1:17 — de wet is door Mozes gegeven, de genade en de waarheid zijn door Jezus Christus geworden
Johannes 3:21 — wie de waarheid doet, komt tot het licht
Johannes 4:23 — de ware aanbidders zullen de Vader aanbidden in geest en waarheid
Johannes 4:24 — God is geest, en wie hem aanbidden, moeten aanbidden in geest en waarheid
Johannes 5:33 — gij hebt tot Johannes gezonden en hij heeft van de waarheid getuigd
Johannes 8:32 — gij zult de waarheid verstaan, en de waarheid zal u vrijmaken
Johannes 8:40 — gij zoekt mij te doden, een mens die u de waarheid gezegd heeft
Johannes 8:44 — hij is niet in de waarheid staande gebleven, want er is in hem geen waarheid
Johannes 8:45 — omdat ik de waarheid zeg, gelooft gij mij niet
Johannes 8:46 — als ik de waarheid zeg, waarom gelooft gij mij niet?
Johannes 14:6 — ik ben de weg, de waarheid en het leven
Johannes 14:17 — de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen
Johannes 15:26 — de Geest der waarheid die van de Vader uitgaat, die zal van mij getuigen
Johannes 16:7 — ik zeg u de waarheid: het is beter voor u dat ik heenga
Johannes 16:13 — de Geest der waarheid zal u in de hele waarheid leiden
Johannes 17:17 — heilig hen in de waarheid; uw woord is de waarheid
Johannes 17:19 — opdat ook zij geheiligd zijn in de waarheid
Johannes 18:37 — hiertoe ben ik geboren en hiertoe in de wereld gekomen: om van de waarheid te getuigen; ieder die uit de waarheid is, hoort naar mijn stem
Johannes 18:38 — Pilatus zei tot hem: wat is waarheid?

Daaromheen staat de hele familie van het woord: alēthēs, waar, veertien keer. Alēthinos, waarachtig, echt, negen keer — het ware licht, het ware brood, de ware wijnstok, de enige waarachtige God. Alēthōs, werkelijk, zeven keer. Vijfenvijftig keer in totaal. Bij Mattheüs vijf, bij Marcus zes, bij Lucas zeven.

In de Nederlandse bijbel vertaald als waarheid. En dat woord is niet fout. Maar het dekt niet wat het Grieks bedoelt — en het verbergt precies wat Johannes ermee doet.
Waarheid is in het Nederlands een eigenschap van een uitspraak. Een zin is waar als hij klopt met de feiten. Waarheid is correctheid, en wie de waarheid zoekt, zoekt de juiste bewering. Dat is de waarheid van Pilatus: wat is waarheid — alsof het een ding is dat je kunt vastpakken en nakijken.

Alētheia is anders gebouwd. Het is a-lēthē: het ontkennende voorvoegsel a-, en lēthē, verborgenheid, vergetelheid. De Lethe was de rivier in de onderwereld waar de doden uit dronken om te vergeten. Alētheia is wat níet verborgen is. Wat niet vergeten is. Wat tevoorschijn komt. Waarheid is in het Grieks geen eigenschap van een zin, maar een toestand van iets dat uit de verborgenheid is gekomen en nu in het licht staat.

Daarom kan Johannes dingen zeggen die in het Nederlands niet kunnen. De waarheid doen (3:21) — je kunt een correcte bewering niet doen. In geest en waarheid aanbidden — je kunt niet aanbidden in correctheid. De waarheid zal u vrijmaken — een feit maakt niemand vrij. En ik ben de waarheid — een mens kan geen kloppende zin zijn.

Maar een mens kan wel onverborgen zijn. Een mens kan in het licht staan, zonder iets achter te houden, zonder masker, zonder rol. Dat is wat Johannes bedoelt. En het is ook waarom hij nooit definieert wat waarheid is. Hij voert haar op. Scène na scène laat hij iets uit de verborgenheid komen, en laat hij zien wat de mensen in de zaal ermee doen.

Maar Johannes denkt niet alleen in het Grieks. Hij was een Judeeër, en achter alētheia staat het Hebreeuwse woord dat hij als kind heeft geleerd — en wie alleen het Griekse woord kent, mist de helft.

Het Hebreeuwse woord voor waarheid is emet. Drie letters: alef, mem, tav. De eerste letter van het alfabet, de middelste, en de laatste. Waarheid is in het Hebreeuws letterlijk wat het hele alfabet draagt — van het begin, door het midden, tot het einde. Wat waar is, houdt van A tot Z stand.

Het tegenover ervan is sjeker, leugen: shin, kof, resh. Drie letters die vlak bij elkaar staan, achterin het alfabet, dicht opeen. De rabbijnen zagen het al: de letters van emet staan alle drie op een brede voet, de letters van sjeker balanceren op één punt. Waarheid staat. Leugen wankelt — niet omdat ze dom is, maar omdat ze geen breedte heeft.

En dan de wortel. Emet komt van aman — vast zijn, dragen, houden. Het is het woord voor een pilaar die draagt en voor een voedster die een kind draagt. Het is het woord amen: zo is het, daar kun je op staan. En het is het woord emunah, dat wij met geloof vertalen maar dat vertrouwen betekent — het gewicht van je leven ergens op leggen.

Waarheid is in het Hebreeuws dus geen kloppende zin en zelfs geen onverborgenheid. Het is wat houdt als je erop leunt. Je weet niet dat iets waar is doordat je het hebt nagekeken. Je weet het doordat het je heeft gedragen.

Dat is de laag die Johannes onder het Griekse woord legt. Als Jezus tegen Thomas zegt ik ben de waarheid, hoort een Griek: ik ben wat onverborgen is. Een Jood hoort: ik ben waar je op kunt staan. Het is dezelfde zin. Het is niet dezelfde ervaring.

En dan is er een derde laag — de diepste — die in de joodse mystiek wordt bewaard.
Haal de alef van emet af en er blijft met over. Dood. Waarheid zonder haar eerste letter is een lijk. De alef is in de mystiek de letter van het onzegbare, het begin, het Ene dat nog geen klank heeft — de letter die je niet kunt uitspreken, alleen ademen. Waarheid is wat het onuitsprekelijke begin in zich draagt. Wie de waarheid tot de meetbare feiten terugbrengt, houdt met over: alles klopt, en niets leeft.

De oude legende van de golem vertelt het als verhaal. Op het voorhoofd van de man van klei staat emet geschreven, en daardoor beweegt hij. Wis de alef uit en er staat met, en hij valt terug in de aarde. Wat de klei tot leven brengt is niet de klei en niet het woord — het is de eerste letter, het begin dat in het woord zit.

Nu opnieuw de proloog. In den beginne was het Woord. En veertien verzen later: het Woord is vlees geworden. De alef is de klei ingegaan. Dat is wat Johannes in zijn eerste alinea zegt, en het is de reden dat hij het hele evangelie lang over waarheid kan spreken zonder één definitie: het begin dat de dood tot leven maakt, loopt rond op het toneel.

De getallen zeggen hetzelfde. Emet heeft de waarde 441 — alef 1, mem 40, tav 400. En 441 is 21 maal 21. Eenentwintig is de waarde van Ehjeh, de naam die God bij het brandende braambos noemt: Ik zal zijn. Waarheid is de naam Ik ben in het kwadraat. Wie Johannes leest, hoort die naam zeven keer terugkomen — egō eimi, ik ben — het brood, het licht, de deur, de herder, de opstanding, de weg, de wijnstok. Zeven keer Ik ben, en één keer, tegen Thomas, Ik ben de waarheid.

Drie woorden voor hetzelfde: alētheia, emet, en de alef die de klei doet leven. Wat uit de verborgenheid komt. Wat draagt als je erop staat. Wat het begin in zich heeft en daardoor niet dood is.

Johannes wist dit van binnenuit. Niet als theoloog. Als ooggetuige.
Hij was geen Galileeër. De oudste bronnen kennen hem als Johannes de Oudere, een leerling uit Judea — geen visser van het meer, maar iemand die in Jeruzalem thuis was, die de hogepriester kende (18:15) en het huis van Kajafas van binnen. Zijn evangelie speelt grotendeels in Jeruzalem, op de feesten, in de tempel. Hij schreef waarschijnlijk vóór de opstand, in een stad die haar tempel nog had. Hij kende de zaal waarin het stuk werd opgevoerd, omdat hij er woonde.

En hij zat op de eerste rij. Onder het kruis staat er, in de derde persoon, alsof het over een ander gaat: die het gezien heeft, heeft ervan getuigd, en zijn getuigenis is waar (19:35). En op de laatste bladzijde nog eens: dit is de leerling die van deze dingen getuigt, en wij weten dat zijn getuigenis waar is (21:24).

Daar staat het tweede sleutelwoord van dit evangelie, naast alētheia: martyria, getuigenis, en martyreō, getuigen. Zevenenveertig keer bij Johannes. Zeven keer in de drie andere evangeliën samen. Wie in de zaal heeft gezeten, kan niet zwijgen. De toeschouwer die werkelijk gezien heeft, wordt getuige — en getuigen is in de Bijbel nooit vrijblijvend. Een getuige zet zijn leven in voor wat hij zegt te hebben gezien. Het Griekse woord ervoor is ons woord martelaar geworden.

Johannes schrijft het evangelie over waarheid omdat hij het gezien heeft, en omdat wie gezien heeft, moet zeggen wat hij zag. Niet als leer. Als verklaring onder ede.

Marcus beschrijft de doorbraak die de verdediging doorbreekt. Mattheüs beschrijft de schil die over de kern is gegroeid. Lucas beschrijft de beweging die haar eigen richting verliest. Johannes beschrijft de toeschouwer die kijkt — en niet herkent wat er voor hem staat.

Zijn sleutelwoord naast alētheia en martyria is zien. Johannes heeft er vier werkwoorden voor en gebruikt ze allemaal: blepō, kijken; horaō, zien; theōreō, waarnemen; theaomai, aanschouwen als toeschouwer. En steeds weer staat er iemand voor het toneel die kijkt en niet ziet. Nicodemus in de nacht. De broers die hem te goed kennen. De Farizeeën die zeggen: wij zien. Pilatus die vraagt en wegloopt. Maria die een tuinman ziet. Thomas die het eerst wil zien.

Dat is wat Johannes ziet dat de anderen niet beschrijven. Niet de verdediging, niet de schil, niet de verkeerde richting — maar de blik zelf. De mens die naar de waarheid kijkt en haar niet herkent, omdat hij al weet wat hij ziet.

Johannes noemt dat krisis. Wij vertalen het met oordeel, en horen een rechter die een vonnis uitspreekt. Maar krisis is in het Grieks het moment van onderscheiding, het uur waarop duidelijk wordt wat wat is. En Johannes zegt precies waar dat moment zit: dit is het oordeel, dat het licht in de wereld gekomen is, en de mensen hadden de duisternis liever dan het licht (3:19). Het oordeel is geen uitspraak achteraf. Het is wat zichtbaar wordt als het licht aangaat. De waarheid staat op het toneel, en wat zij doet is niet veroordelen. Zij verlicht de zaal. En in dat licht wordt zichtbaar wie wegkijkt, wie opstaat, wie naar de deur loopt.

De these van Johannes is niet moeilijk te formuleren, maar hij formuleert haar nergens. Hij laat haar zien — in het Woord dat vlees wordt, in de ooggetuige die getuigt, in de dertien mensen die voor het toneel staan en het niet zien.

De these is deze: waarheid is niet iets wat je weet, maar iets wat je aankijkt — en de vraag is niet of je het begrijpt, maar of je het herkent.

Wie de waarheid zoekt als kloppende bewering, vindt haar niet, omdat ze niet zo is gebouwd. Ze staat voor je. Ze is onverborgen. Ze draagt. En het enige wat zij van de toeschouwer vraagt is dat hij ziet wat er staat, in plaats van wat hij verwacht. Dat blijkt het moeilijkste wat er is. Want wie kijkt, kijkt altijd met wat hij al weet. Met de nacht die hij heeft meegenomen. Met de familie die hem heeft gevormd. Met de berekening die hem heeft gered. Met het beeld van een tuinman waar hij op rekende.

Johannes beschrijft dertien manieren waarop de toeschouwer de waarheid niet herkent terwijl zij voor hem staat. Dertien mensen, dertien scènes, dertien momenten waarop het licht aangaat en de blik zich sluit. Niet als morele les. Als anatomie van het zien.

* De eerste is Nathanaël, die al weet wat uit Nazareth kan komen voordat hij gekeken heeft. Het vooroordeel als bril die je niet meer afzet omdat je vergeten bent dat je hem draagt.
* De tweede is Nicodemus, die in de nacht komt. Niet uit lafheid — uit voorzichtigheid. Hij wil het zien, maar niet gezien worden terwijl hij kijkt. En wie zo kijkt, kan alleen vragen: hoe kan dat?
* De derde is de menigte bij het brood. Ze hebben het teken gezien en volgen hem — maar niet om het teken, zegt hij, om het brood. Kijken naar wat je krijgt, en de hand die het geeft niet zien.
* De vierde zijn zijn broers. Want ook zijn broers geloofden niet in hem. Wie iemand van kinds af kent, heeft hem al ingevuld. De familie is de eerste zaal, en de plek waar het moeilijkst iets nieuws op het toneel mag.
* De vijfde zijn de Farizeeën bij de blindgeborene. Wij zien, zeggen ze — en dat is hun blindheid. Wie zeker weet dat hij ziet, heeft de mogelijkheid gesloten dat er iets is wat hij nog niet zag.
* De zesde is Kajafas. Het is beter dat één mens sterft voor het volk. De berekening die klopt, en juist daardoor niet ziet wie er voor haar staat. Waarheid als rekensom.
* De zevende is Judas bij de zalving. Driehonderd denariën — hij weet de prijs, tot op de munt. En wie de prijs weet, ziet de waarde niet meer.
* De achtste zijn de Grieken. Wij willen Jezus zien. Ze komen van ver, ze vragen het netjes, ze worden aangekondigd — en krijgen geen antwoord. Willen zien is nog geen zien. Er staat een verlangen tussen de toeschouwer en het toneel dat het toneel niet kan inlossen.
* De negende is Filippus. Toon ons de Vader, dan zijn wij tevreden. Na drie jaar kijken. Wie zo lang naar iets heeft gekeken en dan nog vraagt of hij het mag zien, heeft al die tijd naar iets anders gekeken.
* De tiende is Petrus bij het vuur. Hij is meegegaan tot in de binnenplaats — verder dan alle anderen. En daar, warmend aan het vuur, maakt hij zich los van wat hij ziet. Ik ben het niet. Kijken en zeggen dat je er niet bij hoort.
* De elfde is Pilatus. Wat is waarheid? En hij wacht het antwoord niet af. De vraag die zo gesteld wordt dat er geen antwoord op past — en de man die vraagt, loopt al naar buiten.
* De twaalfde is Maria bij het graf. Ze ziet hem en houdt hem voor de tuinman. Niet omdat ze slecht kijkt — omdat ze precies kijkt, naar een tuin, in de ochtend, waar een tuinman hoort te zijn. Wie ziet wat hij verwacht, ziet wat hij verwacht.
* De dertiende is Thomas. Als ik niet zie, geloof ik niet. De enige van de dertien die zijn voorwaarde hardop zegt — en daardoor de enige die haar hoort. Zien als voorwaarde om te kunnen staan op wat draagt.

En dan de twee die ook in de rij staan, omdat zij wél zien. De Samaritaanse vrouw, die na vijf mannen en een zesde die de hare niet is, iemand tegenkomt die haar alles zegt wat zij gedaan heeft — en die daarin niet ontmaskerd wordt maar gekend. En de blindgeborene, die nooit heeft gezien en daarom als enige niet weet wat hij hoort te zien. Twee mensen zonder rol, zonder positie, zonder een beeld om te verdedigen. De enigen in de zaal die niets meebrachten.

Het sluitstuk is niet een veertiende toeschouwer. Het is de zin die Jezus over het hoofd van Thomas heen zegt, naar iemand die niet in de scène staat: zalig zij die niet gezien hebben en toch geloven. Op dat moment draait het theater om. De laatste toeschouwer is de lezer — de enige die per definitie niets kan zien. En de vraag die het hele evangelie voor hem klaarlegt is niet of hij het begrijpt. Het is of iets in hem herkent wat het nooit heeft gezien.

En boven elk van die dertien hangt de vraag die Johannes niet stelt maar die de hele serie draagt: op welk moment wordt wat je al ziet, de muur tussen jou en wat er voor je staat?

Centrale figuren in deze serie:
Johannes de ooggetuige,
Pilatus,
Thomas

Bijbelgedeelten:
Johannes 1:1-18 (proloog);
Johannes 3:19-21 (het oordeel als licht);
Johannes 8:31-47 (de waarheid maakt vrij);
Johannes 14:6 (ik ben de waarheid);
Johannes 18:33-38 (wat is waarheid);
Johannes 19:35 en 21:24 (het getuigenis is waar);
Johannes 20:24-29 (Thomas)