Sara lachte

Twintig jaar na de kapel in Gent

Langs het water

Een paar weken geleden ging ik drie dagen alleen weg met de camper. Ik zocht plekken aan de waterkant, maar reed ze voorbij, de een na de ander. Bij elke plek kwam dezelfde vraag: hier, of verderop? Verderop was het misschien mooier, of stiller, of minder in het zicht. Ik reed door tot ik mezelf dwong de motor uit te zetten. Toen zat ik daar, en wist niet wat ik moest doen.

Moest. Het woord staat er voordat ik het merk. Ik zat aan het water, niemand verwachtte iets van mij, en toch lag er in mijn hoofd een opdracht waarvan ik de inhoud niet kende. Er was een goed en een fout antwoord op. Ik dacht dat ik het fout deed. Wat ik fout deed, wist ik niet.

Twintig jaar geleden stond ik op uit een bed waarin ik veertien jaar had gelegen. Sindsdien heb ik gestudeerd, een praktijk opgebouwd, boeken geschreven, honderden artikelen geschreven en honderden podcasts opgenomen. Ik heb alles gedaan, behalve dit: ergens stoppen zonder reden.

De opdracht die eraan voorafging

Over die zondag in de kapel van het Karmelietenklooster in Gent heb ik vaak verteld. De voorganger bad: U hoeft één woord te spreken en mijn geest is genezen. Daarna mijn ziel, daarna mijn lichaam. Spreek, Heer. Ik voelde een aanraking van buitenaf, in mijn hoofd, en een kracht die vanuit mijn tenen omhoog door mijn lijf trok. De pijn was weg. Er liep water uit mijn ogen zonder dat ik huilde.

Wat ik bijna nooit vertelde, gebeurde de dag ervoor. Tijdens een meditatie zat ik op een berg, en Jezus kwam naast mij zitten. We zeiden niets. We keken uit over bergen met dorpjes erop. Hij wees naar een trap achter mij, met bovenaan een deur. Ik ging naar boven, door de deur, een ruimte in vol licht, en ik zoog het in mijn lichaam op tot ik verzadigd was. Toen ging ik terug naar beneden en zat weer naast hem. Hij wees naar de wereld en zei: Alzo lief heeft God de wereld. Ga, vertel het. Je kunt het.

Ik durfde mijn ogen niet open te doen, bang dat de anderen zouden zien dat ik licht gaf.

In mijn boek schreef ik dat ik op die retraite dingen had meegemaakt die voor mij bijzonderder waren dan de genezing. Ik schreef niet wat. Nu lees ik die laatste drie woorden opnieuw. Je kunt het. Ik ken die zin. Mijn vader zei: moed houden, hoor. Mijn huisarts zei: houd vol. Mijn zus zei: je kunt het aan. Het waren de zinnen die mij door veertien jaar heen droegen, omdat iemand dacht dat ik het aankon. Ik weet niet of de stem op de berg dat bedoelde, maar ik hoorde de zijne met de oren die ik had. Ik weet wel wat ik ermee deed. Ik hoorde een opdracht, en een opdracht voer je uit. Een opdracht waarvan ik tot nu toe mezelf afvroeg wát daar van mij gevraagd werd.

In die ruimte vol licht werd niets gevraagd. Ik dronk tot ik genoeg had. Dat genoeg ben ik vergeten mee te nemen naar beneden.

Drie maanden

Ik werd genezen in de week waarin in de synagoge Lech Lecha wordt gelezen. Ga uit je land, uit je familie, uit het huis van je vader, naar het land dat Ik je zal wijzen. Lech lecha betekent letterlijk: ga voor jezelf. De chassidische lezing maakt ervan: ga naar jezelf. Abraham krijgt een reis zonder bestemming. Het land komt later.

Drie maanden na de kapel kreeg ik te horen dat ik een klaploper was. Ik kon weer lopen en kreeg nog altijd een uitkering. Ik meldde mij beter. Bij het UWV zeiden ze: mevrouw, dat is onmogelijk. Ga terug naar huis. Niemand wil u hebben. Uw diploma’s zijn niets meer waard.

Twee stemmen uit twee richtingen, over dezelfde vrouw. De stem in mijn hoofd zei dat ik te gezond was om thuis te zitten. Het loket zei dat ik te lang ziek was geweest om nog mee te tellen. Daartussen lag niets. Er bestaat in dit land geen woord voor iemand die veertien jaar weg is geweest en nog niet terug is. Herstellende zeg je van een lichaam.

In 1995, liggend, droomde ik al van een omgebouwde camper met een bed erin, om ergens anders te kunnen zijn dan in de woonkamer. Het bleef bij dromen.

Wat er niet kwam, was een tijd zonder opbrengst. Een volk dat uit Egypte trekt, krijgt als eerste een dag waarop niets gemaakt mag worden, met als reden: gedenk dat je slaaf was. Het krijgt veertig jaar woestijn, en voedsel dat bederft zodra je het bewaart. Ik kwam uit de nauwte en ging bouwen, omdat ik me schuldig en verplicht voelde. Er is nooit een woestijn geweest. Er is nooit een feest geweest.

Met wat ik nu weet, zou ik gaan reizen. Eerst met mezelf, om te leren wie dat ik ben in deze nieuwe omstandigheden. Daarna misschien met mijn dochter, als zij dat had gewild, om te ontdekken hoe wij ons tot elkaar konden verhouden, opnieuw.

Boven en beneden

Mijn moeder was twaalf toen de oorlog uitbrak. Ze had willen studeren, en dat werd haar afgenomen. Haar zeven kinderen kregen die studie terug als plicht. We moesten naar boven, naar onze kamers, leren. In de vakanties repeteren. Op zaterdagochtend alvast vooruitwerken. Mijn zus, die tien jaar ouder is, zegt dat mijn moeder ons naar boven stuurde zodat het beneden rustig was. Er was een vrouw in huis voor dag en nacht. Mijn moeder zat beneden te naaien, met een bandje met preken op.
Ze kon ons gezin niet aan. Ze maakte zich een eigen wereld, midden in een vol huis, haar handen bezig, haar oren vol woorden.

Soms ging ik stiekem naar beneden, zacht, de keuken voorbij, naar de voordeur. Buiten speelden de kinderen uit de buurt. Ik snoof het op, angstvallig. Tot het werd ontdekt en ik weer naar boven moest. (Lees: Afgestompt)

In mijn boek staat een hoofdstuk over zo boven, zo beneden: de plek waar wat boven is en wat beneden is één worden. Ik schreef het als iets wat ik over God had ontdekt. Ik schreef het vanuit een leven dat begon in een huis waar boven en beneden uit elkaar werden gehouden, en waar de deur naar buiten de plek was waar je betrapt werd.

Ik werk nu thuis. Als het even niet lukt, loop ik naar de keuken, voor thee en een stukje komkommer. Dat is de uitgang die mag. De voordeur is nog altijd stiekem. Aan het water stond die deur wijd open en was er niemand die mij terug kon halen. Toen had ik geen vorm meer. Mijn vrijheid had altijd een bewaker nodig om stiekem te kunnen zijn. De bewaker reed mee. Jij doet het fout. Oké, maar je bent wel praktisch. (Lees: Jij doet het fout!)

Wat ik in 2021 schreef

Dwars door de pijn begint en eindigt met de overtuiging dat God alles in een mensenleven ten goede gebruikt. Ik geloofde het toen ik het schreef, en ik kan het nog steeds zo lezen. Maar ik zie nu ook wat die zin deed. Hij maakte van veertien jaar een opleiding. De universiteit van het leven, schreef ik, en dat zette ik op mijn cv. Wat mij was afgenomen, werd het kapitaal waarvan ik leefde.

Zoeken naar wie je bent en rouwen kunnen niet tegelijk. Wie rouwt, laat iets een tijd liggen als schade: weg, en nergens goed voor geweest. Vanaf de eerste dag in bed heb ik gezocht naar de zin van mijn bestaan, anders was het niet te dragen. Daarna heb ik het nooit meer neergelegd. Het boek is geschreven door de vrouw die het overleefde. Waar het hard was, maakte ik het zachter. Ik dacht dat ik eerlijk was, en ik was loyaal, omdat loyaliteit in een systeem nodig was.

Er is een meisje dat het normaal vond. Ze vond het normaal dat ze naar boven moest, dat haar ziekte geen last mocht zijn, dat haar genezing iets moest opbrengen. Normaal vinden was haar manier om het te dragen. Als ik nu zeg dat het niet normaal was, geef ik haar ongelijk, en zij is de enige die er toen was. Ik wil haar niet verraden. Daarom heb ik zo lang geen woord gehad voor wat er weg was.

Ze rouwt, schreef ik onlangs, maar er is niets te rouwen. Er is geen graf. Er is geen dag waarop het gebeurde. (Lees: ze rouwt)

Een hand naar buiten

Twee jaar geleden liep ik het labyrint in de kathedraal van Chartres. Het licht van het rozenraam viel op mij, en toen ik opkeek, zag ik in het raam een deur, met een trap ernaartoe. Ik ging naar boven. Daar werd ik gekleed in een zware rode mantel die achter mij aan sleepte, een jurk, een kroon op mijn hoofd. Als een bruid. Ik liep de trap af naar het altaar en werd overladen met olie. Iemand nam mij bij de hand naar buiten, en ik loste op in de menigte.

Ik wist niet wat het betekende. Was het een fata morgana? Nu leg ik het naast de berg in Gent. Daar zat ik apart, naast Jezus, boven de dorpjes, en werd ik naar beneden gestuurd om te vertellen. In Chartres ga ik ook een trap op, ook door een deur. Na de olie komt een hand, die mij naar buiten brengt, en ik word een van velen. De eerste keer werd ik uitgezonden. De tweede keer werd ik opgenomen.

In mei van dit jaar ben ik getrouwd. Mijn man drong erop aan. Ik had er zelf niet om gevraagd, en lang dacht ik dat het daarom minder telde. Aandringen is wat iemand doet die iets wil geven aan iemand die het niet komt halen. Hij zei, waar mensen bij waren: je bent welkom. Zo had ik het nog nooit gehoord. Als huwelijkscadeau kocht hij een camper, zodat ik aan het water kan schrijven terwijl hij fietst. Dezelfde camper waarvan ik in 1995 droomde. Het blijkt dat het kon.

Ik heb er nog niet in leren wonen.

Sara lachte

In de week van 29 oktober, twintig jaar na de kapel, wordt Wajera gelezen. Drie mannen komen bij de tent van Abraham. Hij rent, laat brood bakken, laat een kalf bereiden en zet het voor hen neer. Een maaltijd voor gasten die niemand verwachtte. In de tent hoort Sara dat ze een kind zal krijgen. Ze is oud. Ze lacht in zichzelf en zegt: zou ik nog genot hebben, nu ik versleten ben? Het woord voor genot is edna. Het heeft dezelfde wortel als Eden.

Dan wordt gevraagd waarom Sara lachte. Ze ontkent het. Ik heb niet gelachen, zegt ze, want ze is bang. En het antwoord is: nee, je hebt wel gelachen.

Over spelen weet ik dit. Het is een van de oudste dingen in een mens, ouder dan taal, en het verdwijnt niet. Het valt stil zodra er dreiging is. Een jong dier dat speelt, houdt op bij de eerste geur van gevaar. Wat ik afgestompt noemde, ligt misschien stil zolang er iemand meerijdt die zegt dat ik het fout doe. Of het terugkomt op mijn drieënzestigste, weet ik niet. Ik weet dat ik het niet kan afdwingen, want dwingen is zelf een dreiging. En spelen doe je zelden alleen.

Sara ontkende haar lach uit angst. Ze kreeg hem terug: je hebt wel gelachen. Het kind dat daarna kwam, kreeg de naam Jitschak. Hij lacht.

Er staat een camper bij mijn huis. Ik weet niet waar hij de volgende keer stopt.