Bescheidenheid, waar gaat het over?

Filippenzen 4: 5
Uw welwillendheid zij alle mensen bekend.
De Heere is nabij.

Het vers bestaat uit twee zinnen die zonder voegwoord naast elkaar staan. Laat jullie epieikes aan alle mensen bekend worden. De Heer is nabij. Er staat geen “want” tussen en geen “daarom”. Die lege plek tussen de twee zinnen houdt me het langst bezig.

Eerst het woord. Vertalingen schuiven tussen bescheidenheid, vriendelijkheid, zachtmoedigheid en inschikkelijkheid, en dat geschuif laat zien dat er geen Nederlands woord voor bestaat. Paulus gebruikt een onzijdig bijvoeglijk naamwoord als zelfstandig naamwoord: het inschikkelijke van jullie. In het Grieks van zijn tijd had dat woord een juridische scherpte. De epieikēs is iemand die recht heeft op iets en het niet tot op de letter opeist. Tegenover hem staat de man die procedeert tot de laatste komma. Het woord betekent ook billijkheid: het corrigeren van een wet die in haar algemeenheid onrecht doet aan dit ene geval. Inschikkelijkheid veronderstelt dus dat je gelijk hebt. Wie geen claim heeft, kan ook niets laten liggen.

Dan kijk ik naar wat er vlak voor staat. In 4:2 noemt Paulus twee vrouwen bij naam, Euodia en Syntyche. Ze hebben samen met hem gestreden voor het evangelie, en nu zijn ze het oneens. De brief werd hardop voorgelezen in de gemeente, dus iedereen hoorde hun namen. Drie verzen later staat dit woord. Het gaat hier om iets concreets: wat er gebeurt tussen twee mensen die allebei iets te claimen hebben.

En verder terug in de brief, in 2:6, staat het lied over Christus. Hij beschouwde zijn gelijkheid met God niet als harpagmos, als iets om vast te grijpen. Dat is dezelfde beweging op de hoogste plek: Hij had het volste recht en liet het los. Vers 4:5 vertaalt dat lied naar de grond van Philippi, naar twee vrouwen in een ruzie.

Philippi was een Romeinse kolonie vol veteranen, trots op hun burgerrecht, en Paulus speelt daar in 3:20 al op in met politeuma — hier glijd ik weg. Ik beschrijf de stad, en dat lijkt verdieping, maar het opent het vers niet. Het vers gaat open in die lege plek.

Dat is een echo van Psalm 145:18: nabij is de HEER voor allen die Hem aanroepen. In de wortel ק־ר־ב wordt het interessant. Uit die drie letters komen karov (nabij), kerev (het binnenste) en korban (offer). Lehakriv betekent zowel “naderbij brengen” als “offeren”. In het Hebreeuws zijn naderen en offeren hetzelfde werkwoord. Je komt dichtbij door iets te brengen, en wat je brengt geef je uit handen.

Daarmee vult de lege plek zich. Het recht dat je laat liggen, de claim die je niet opeist, is het korban. De nabijheid is wat dat offer opent. Ik zie het niet als beloning achteraf. Het is één beweging, van twee kanten bekeken.

Er staat nog iets in die psalm. Er staat YHWH, niet Elohim. In de rabbijnse lezing staat Elohim voor de maat van het oordeel (din) en YHWH voor de maat van de barmhartigheid (rachamim). Een oude midrasj zegt dat God de wereld eerst met de maat van het oordeel alleen wilde scheppen. Hij zag dat ze dat niet zou overleven, en voegde de barmhartigheid toe. Daarom heet Hij in Genesis 2 voor het eerst YHWH Elohim, met beide namen samen. Wat nabij is, is de Naam van de barmhartigheid. En de Talmoed kent een begrip dat bijna woordelijk samenvalt met epieikeia: lifnim mishurat hadin, binnen de lijn van het recht blijven, minder nemen dan je toekomt. Op één plek staat dat Jeruzalem verwoest werd omdat men uitsluitend naar de letter van de Torah oordeelde. Op een andere plek bidt God zelf, en zijn gebed is dat zijn barmhartigheid zijn toorn mag overwinnen. Dan zal Hij met zijn kinderen handelen binnen de lijn van het recht. God doet hier dus zelf wat Paulus van de Filippenzen vraagt. De inschikkelijkheid hoort bij zijn eigen wezen, en ze wordt ons niet als moraal opgelegd.

Dat ‘onvertaalbare’ woord (epieikes) komt minder vaak voor dan je zou verwachten. Toch loopt er een spoor doorheen dat ik niet had verwacht.

=> In het Nieuwe Testament staat het nog een handvol keren.
In 1 Timoteüs 3:3 en Titus 3:2 staat het naast amachos, niet strijdlustig: wie geen gevecht zoekt, kan inschikkelijk zijn.
In Jakobus 3:17 hoort het bij de wijsheid van boven, naast eupeithēs, wat zoveel betekent als “laat zich iets zeggen”.
In 1 Petrus 2:18 gaat het over meesters: er zijn goede en inschikkelijke meesters, en er zijn kromme. Het zelfstandig naamwoord epieikeia staat twee keer in het Nieuwe Testament. Ik zie die twee plaatsen als een tegenstelling.

1) Handelingen 24:4. Tertullus, de advocaat die Paulus aanklaagt, opent zijn pleidooi bij stadhouder Felix met vleierij: hoor ons kort aan, in uw epieikeia. Zo werd het woord in de Grieks-Romeinse wereld gebruikt, voor de clementie van de machthebber. Een heerser die het recht heeft om te straffen en dat niet doet, liet daarmee zijn grootheid zien.
2) In 2 Korintiërs 10:1 schrijft Paulus over de zachtmoedigheid en de epieikeia van Christus. Hij gebruikt hetzelfde woord voor iemand die geen troon had en wel een kruis. In Filippenzen 4:5 verschuift Paulus het nog een keer. Hij geeft de deugd van de vorst aan een kleine gemeente van mensen zonder macht. Dat kan alleen als zij wel iets hebben om los te laten. Volgens mij hebben zij dat ook: hun gelijk.

Het diepste spoor ligt in de Griekse vertaling van het Oude Testament. In Psalm 86:5 (in de Septuaginta 85:5) staat: want U, Heer, bent goed en epieikēs en rijk aan genade. In het Hebreeuws staat op die plek sallach: vergevend. Het werkwoord salach heeft in de hele Hebreeuwse Bijbel altijd God als onderwerp. Mensen salach-en niet. De vertalers kozen voor dit goddelijke vergeven precies het Griekse woord voor het laten liggen van wat je toekomt. Vergeving is dan een schuld die niet wordt opgeëist terwijl ze wel bestaat. Daarmee lees ik Filippenzen 4:5 anders. Paulus vraagt mensen te doen wat in de Hebreeuwse taal alleen God doet.

Dat spoor loopt verder door de deuterocanonieke boeken, en telkens is God het onderwerp. In Wijsheid 12:18 staat: U, die heerst over kracht, oordeelt met epieikeia. Daar ligt de nadruk op macht die zichzelf inhoudt. In Baruch 2:27 en in het gebed van Azarja in de oven (Daniël 3:42 in de Griekse tekst) staat de bede om God te laten handelen naar zijn epieikeia en naar de overvloed van zijn barmhartigheid. Dat sluit aan bij het talmoedische gebed van God zelf, over handelen binnen de lijn van het recht.

En dan Wijsheid 2:19. Ik schrok een beetje toen ik die tekst weer las. De goddelozen zeggen over de rechtvaardige: laten we hem beproeven met hoon en foltering, om zijn epieikeia te leren kennen en zijn verdraagzaamheid op de proef te stellen. In het Grieks staat daar gnōmen, laten we leren kennen. Filippenzen 4:5 gebruikt hetzelfde werkwoord: gnōsthētō, laat bekend worden. In het boek Wijsheid willen de vijanden de inschikkelijkheid van de rechtvaardige leren kennen door hem te pijnigen. Paulus zit zelf gevangen en weet niet of hij het overleeft. Hij vraagt dat die inschikkelijkheid bekend wordt aan alle mensen. Ik weet niet of hij die tekst bewust in gedachten had. Maar het woord heeft in de Griekse traditie die geschiedenis: het wordt pas zichtbaar onder druk, als iemand het op de proef stelt.

Het spoor laat zien dat het woord in de Bijbel weinig met ‘bescheidenheid’ te maken heeft. In de kern is het een eigenschap van God: de barmhartigheid die het oordeel inhoudt, het vergeven dat niet opeist. Paulus legt die eigenschap in Philippi in mensenhanden. Misschien zet hij daarom direct daarna: de Heer is nabij. Zonder die nabijheid kun je dit niet volhouden.

Maar laten we nog even verder kijken dan dit vers alleen, want in vers 6 staat Wees in geen ding bezorgd, maar laat uw verlangens in alles, door bidden en smeken, met dankzegging bekend worden bij God;
Dat staat er niet los achteraan. Waarom eist iemand zijn recht tot op de letter op? Ik denk dat er vaak angst onder zit: als ik het niet claim, verdwijn ik. Niemand anders bewaakt mijn plek. Een kind dat vroeg leerde dat niemand voor zijn plek opkwam, bouwt een harnas van gelijk-hebben, en dat harnas gaat niet af alleen omdat iemand zegt dat het vriendelijk moet zijn.

Vers 7 en de vrede van God, die alle begrip te boven gaat, zal uw harten en uw gedachten bewaken in Christus Jezus.
Vers 7 belooft dat de vrede van God je hart zal phrourein. Dat is een militair woord: bewaken als een garnizoen. In een garnizoensstad als Philippi betekent dat: je hoeft niet langer je eigen wachtpost te zijn. Pas als iemand anders de wacht houdt, kun je je hand openen.

Wat open blijft, is de tijd van die nabijheid. Komt Hij binnenkort, zoals in het maranatha van de vroege gemeente? Of is Hij er nu al, in het binnenste, de kerev? Paulus schrijft vanuit een gevangenis en weet niet of hij het overleeft. Misschien vallen die twee betekenissen voor iemand in ketenen samen.

En het vers zegt niet wat eerst komt. Moet je de nabijheid eerst voelen voordat je kunt loslaten? Of voel je haar pas op het moment dat je loslaat? Tussen de twee zinnen staat niets, en ik denk dat die plek leeg mag blijven.