Lege eer

Filippenzen 2:3 Doe niets uit rivaliteit of uit lege eerzucht, maar acht in nederigheid de ander als boven uzelf uitstekend.

Het eerste wat me opvalt is dat er geen werkwoord staat. Mēden kat’ eritheian mēde kata kenodoxian: niets volgens rivaliteit, niets volgens lege eer. Wie het vers hardop las in Philippi, moest het werkwoord zelf aanvullen, en het enige dat in de buurt ligt is phronein: twee keer in vers 2, opnieuw in vers 5, en verstopt midden in vers 3, in tapeinophrosynē. Paulus gebruikt dat werkwoord tien keer, in een brief van vier hoofdstukken. Bij Homerus was de phrēn nog een plek in het lichaam, het middenrif, waar de adem zit en waar een mens voelt wat hem beweegt. Pas later werd het denken. Tapeinophrosynē draagt die oude laag nog in zich: een laag middenrif, een adem die naar beneden mag zakken. Ik weet niet of Paulus dat hoorde. Het lichaam weet het wel: zolang je op je hoede bent, blijft de adem hoog in de borst hangen.

Dan het eerste woord, eritheia. Bij Homerus is een erithos een dagloner, een maaier die voor loon op andermans land staat. Aristoteles gebruikt eritheia in zijn Politica voor het ronselen van stemmen, het werven om een ambt. Het woord is van de akker naar de volksvergadering gelopen, van loonarbeid naar het najagen van een positie. Wat bleef is het loon. Wie kat’ eritheian leeft, doet wat hij doet omdat er iets tegenover staat, en wat er tegenover staat is plaats: gezien worden, gekozen worden, voorgaan.

Paulus hoeft dat woord niet uit een woordenboek te halen. Het staat al in 1:17. Sommigen verkondigen Christus ex eritheias, schrijft hij daar, in de verwachting dat ze zijn ketens zwaarder maken. Terwijl hij gevangenzit, gebruiken anderen zijn afwezigheid om zelf te stijgen. Zijn reactie, één vers later: wat doet het ertoe, als Christus maar verkondigd wordt. Als hij in 2:3 schrijft „niets volgens rivaliteit”, schrijft hij over wat hem op dat moment overkomt, met de rivalen tot in zijn cel.
Maar de rivaliteit zit ook binnen de gemeente. In 4:2 komt de formule van 2:2 woordelijk terug, to auto phronein, nu met twee namen erbij: Euodia en Syntyche, twee vrouwen die zij aan zij met hem gestreden hebben, synēthlēsan, als atleten in dezelfde arena. Toen de brief werd voorgelezen, zaten zij erbij.

In hoofdstuk 3 laat hij zien waar hij zelf vandaan komt. Besneden op de achtste dag, uit het volk Israël, uit de stam Benjamin, Hebreeër uit Hebreeërs, farizeeër, naar de wet onberispelijk. Een erelijst, opgebouwd zoals de Romeinen in Philippi hun ambten en titels in steen lieten beitelen, trede voor trede omhoog. Dan volgt 3:7: wat winst voor mij was, hēgēmai, heb ik als verlies leren beschouwen. Dat werkwoord staat ook in 2:3: hēgoumenoi, achtend. Paulus vraagt van de Filippenzen wat hij met zijn eigen lijst al gedaan heeft.
Of half gedaan. In 2:16 hoopt hij op kauchēma, roem, op de dag van Christus: dat hij niet eis kenon gelopen heeft, niet tevergeefs gezwoegd. Daar staat de leegte weer, en het zwoegen van iemand die op loon hoopt. Het verlangen naar gewicht is niet verdwenen. Het wacht op een andere dag.

Daar begint de draad die ik het langst volg. De drie dragende woorden van 2:3 komen alle drie terug in het lied dat vanaf vers 6 volgt. Hēgoumenoi in vers 3 wordt hēgēsato in vers 6: hij achtte het gelijk-zijn aan God niet iets om vast te houden. Tapeinophrosynē in vers 3 wordt etapeinōsen in vers 8: hij vernederde zichzelf. En kenodoxia valt in het lied in tweeën. Ekenōsen in vers 7: hij maakte zichzelf leeg. Doxa in vers 11: tot eer van God de Vader. Het vers is het lied, samengeperst tot één zin zonder werkwoord.

Kenodoxia komt nergens anders in het Nieuwe Testament voor; alleen het bijvoeglijk naamwoord duikt nog één keer op, in Galaten 5:26, ook daar bij mensen die elkaar uitdagen en benijden. Het is gebouwd uit dezelfde twee stenen als het lied: leegte en eer. In het lied liggen ze ver uit elkaar, aan het begin en aan het eind, en daartussen ligt een heel leven en een dood. In de ondeugd zitten ze aan elkaar vastgeklonken. Allebei kennen ze de leegte. De een dekt haar af met eer, zo snel dat ze nooit gevoeld wordt. De ander laat haar leeg, een hele weg lang, en de eer komt pas aan het eind, van een ander, en gaat ook naar een ander.

Het Griekse doxa staat in de Septuaginta voor het Hebreeuwse kavod, en kavod komt van kaved: zwaar. Eer is gewicht. Hetzelfde woord betekent ook lever, het zwaarste orgaan. Lege eer is in Hebreeuwse oren gewicht zonder massa. En dan de getallen. Kavod, כבוד, telt 20 + 2 + 6 + 4 = 32. Lev, לב, hart, telt 30 + 2 = 32. Eer en hart hebben dezelfde waarde. De Tora begint met een bet en eindigt met een lamed, en samen vormen die lev. In de oude mystiek zijn er 32 paden van wijsheid, tweeëntwintig letters en tien sefirot, en — hier glijd ik weg. Ik stapel getallen omdat ze op elkaar lijken, en dat opent nog niets. Wat het wel opent: als eer en hart hetzelfde wegen, dan is wie zijn eer bij anderen haalt, zijn hart buiten zichzelf kwijt. Dat is het loon van de erithos. Hij werkt op andermans land, en wat hij verdient kan hem elk moment weer worden afgenomen.
Hetzelfde werkwoord staat in het vijfde gebod: kabed et avicha ve’et imecha. Geef gewicht aan je vader en je moeder. Wie zijn gewicht niet uit zijn oorsprong ontving, of zijn oorsprong geen gewicht kon geven, gaat het elders zoeken, op andermans akker. Het lied laat de eer aan het eind terugstromen naar waar ze vandaan kwam: tot eer van God de Vader.

Nu tapeinophrosynē. Voor een Griek in de eerste eeuw was tapeinos het woord voor de lage, de onderworpene, de slavennatuur. Epictetus noemt tapeinophrosynē tussen de gebreken die een vrij mens moet afleggen. Paulus neemt een slavenwoord en zet het in het hart van zijn brief, vier verzen voordat hij zingt dat Christus de gestalte van een slaaf aannam. In de Septuaginta vertaalt tapeinos het Hebreeuwse ani en anav: de gebogene, de arme.

Over één mens zegt de Tora dat hij anav was boven allen: Mozes, in Numeri 12:3, de nederigste van alle mensen op de aardbodem. Ik had nooit gezien wanneer dat vers valt. Miriam en Aäron spreken tegen hun broer. Heeft de HEER alleen door Mozes gesproken, vragen ze, heeft Hij niet ook door ons gesproken? Twee oudere kinderen die de plek van de jongste betwisten: wie staat het dichtst bij de Vader. Precies op dat moment noemt de tekst Mozes’ nederigheid, en Mozes zegt niets. Hij verdedigt zijn plek niet. God doet het. En er staat al pnei ha-adamah, op het gelaat van de aardbodem. De nederigheid wordt gemeten aan de grond waar de mens van genomen is, adam uit adamah. De Latijnen hoorden hetzelfde in humilitas, van humus. Nederig is wie weet waar hij van gemaakt is.

Daarom staat het lied zo nadrukkelijk tegenover de tuin. De eerste mens hoorde: je zult zijn als God, en greep omhoog. In Filippenzen 2 begint iemand bij de gelijkheid met God en daalt af naar de gestalte van een mens, en verder, tot de dood aan het hout. De ene beweging gaat van de grond naar boven en eindigt in de grond. De andere gaat van boven naar de grond, en eindigt in vers 9 in hyperypsōsen: Hij heeft hem hoger dan hoog verheven.

Dat voorvoegsel hyper zit ook in vers 3. Hyperechontas: de ander als boven jezelf uitstekend. Hetzelfde werkwoord gebruikt Paulus nog twee keer in deze brief. In 3:8 voor het boven alles uitstekende van het kennen van Christus. In 4:7 voor de vrede van God die boven alle verstand uitsteekt. Verder bewaart hij het woord hier voor Christus en voor Gods vrede. En in 2:3 geeft hij het aan de ander, aan de broer in de gemeente, aan de zuster met wie je het oneens bent.

Allēlous, elkaar. Als iedereen de ander hoger acht dan zichzelf, ontstaat er een vreemde ordening: een kring waarin ieder onder ieder staat en niemand bovenaan. In de joodse mystiek begint de schepping met zo’n beweging. Voordat er iets kon zijn, moest het Oneindige zich terugtrekken, plaats maken, zodat er ruimte ontstond voor iets anders dan Hij: tsimtsoem. De eerste daad van God is ruimte geven. Wat Paulus zegt met ekenōsen en wat de joodse mystiek zegt met tsimtsoem komen samen op één punt: de hoogste maakt zich het eerst klein. De chassidische meesters zagen nog iets in de letters. Ani, אני, ik, en ayin, אין, niets, zijn dezelfde drie letters in een andere volgorde. Het ik hoeft niet vernietigd te worden om niets te worden. Het moet anders gerangschikt worden.

Er is nog één woord dat me niet loslaat: heautōn, dan uzelf. Het wederkerend voornaamwoord loopt door de hele passage. Niet ieder het zijne, ta heautōn, in vers 4. Hij maakte zichzelf leeg, heauton, in vers 7. Hij vernederde zichzelf, heauton, in vers 8. Nederigheid bestaat in deze tekst alleen wederkerend. Wat een ander je aandoet heet vernedering, en die blijft in het Grieks van Epictetus en van de slavenmarkt tapeinos. Wie het werkwoord uitvoert, beslist over wat het woord betekent.

En dan blijft de vraag die het vers niet beantwoordt. Zichzelf leegmaken veronderstelt dat er een zelf was, en dat het vol was. Hij die zich ontledigde, was in de gestalte van God. Wat doet dit vers met iemand die nooit een plek had? Die vroeg geleerd heeft dat de ander altijd voorgaat, en die tapeinos is in de oude Griekse zin, niet in die van Paulus? Voor zo iemand kan „acht de ander hoger dan uzelf” klinken als een herhaling van wat hem al werd aangedaan.

Het lied zegt dat de verhoging van God kwam, na de vernedering. Maar het lied gaat over iemand die in de hoogte begon. Over wie onderaan begon, zegt het lied niets. Het vers ervoor zegt iets kleins. Niet ieder het zijne, staat in vers 4, maar ook dat van de ander. Dat kai, ook, laat het eigene staan. Het vraagt niet dat iemand verdwijnt die er nog niet was. Of misschien toch niet helemaal. In het lied van Maria staat dat God heeft omgezien naar de tapeinōsis van zijn dienstmaagd, en dat Hij de tapeinoi verhoogt. Maria heeft haar laagte niet gekozen; ze wordt erin gezien. Misschien is dat ook de plek waar de leegte van kenodoxia begint: bij een kind dat niet werd gezien, en dat later met eer probeert te vullen wat een blik had moeten vullen. Misschien moet iemand eerst gezien worden in zijn laagte, voordat hij zich vrij kan laten zakken. Of misschien is gezien worden al de eerste keer dat hij hoog staat. Ik weet het niet.

LEES OOK: bescheidenheid vanuit Filippenzen 4: 5