Overgave en vertrouwen in Hooglied

Waar overgave en vertrouwen in Hooglied voorkomen

1. Overgave in de uitnodiging tot intimiteit
“Open voor mij, mijn zuster, mijn liefste, mijn duif, mijn volmaakte” (5:2)
De geliefde wordt gevraagd zich kwetsbaar en open te stellen, letterlijk de deur te openen.
Betekenis: Overgave aan de ander, loslaten van controle, bereidheid tot ontmoeting.

2. Vertrouwen in de liefde ondanks onzekerheid
In het midden van verlangen en wachten, bijvoorbeeld in hoofdstuk 3 en 5, blijft de geliefde zoeken en hopen.
“Ik heb mijn geliefde gezocht, maar ik vond hem niet” (5:6) – ondanks teleurstelling, blijft er een diep vertrouwen en hoop.
Betekenis: Vertrouwen in het proces van liefde, zelfs in tijden van afstand.

3. Overgave in de tedere aanrakingen en beschrijving van het lichaam
Het beschrijven van het lichaam met openheid en bewondering (bijv. 4:1-7), zonder schaamte, wijst op een diepe overgave aan liefde en acceptatie.
Betekenis: Volledige acceptatie van zichzelf en de ander, een totale overgave aan het mysterie van liefde.

4. Vertrouwen in het elkaar vinden en samen wandelen
“Laten we vroeg opstaan naar de wijngaarden” (7:13) — het uitnodigen tot samen zijn en samen reizen.
Vertrouwen dat de ander er is en samen de weg bewandeld kan worden.

Overgave en vertrouwen zijn de fundamenten waarop liefde kan groeien. Zonder deze kan er geen diepe verbinding ontstaan — ze maken het mogelijk om dicht bij de ander te zijn, zonder angst, en om ook jezelf te ontmoeten in het proces. In Hooglied worden ze subtiel verweven in beelden van deuren openen, zoeken in het duister, en het uitnodigen tot samenzijn.

Overgave en vertrouwen

Mijn ziel ging uit toen hij sprak. De vrouw zegt het in 5:6, als ze de deur heeft geopend en hij weg is. Letterlijk: mijn nefesh ging naar buiten. De adem verliet haar. Het is een uitdrukking die elders in de Bijbel voor sterven wordt gebruikt: bij Rachel, toen ze Benjamin baarde, staat bitset nafshah, toen haar ziel uitging, want ze stierf.

De Talmoed nam juist dit vers uit het Hooglied om te beschrijven wat er aan de Sinai gebeurde. Bij elk woord dat uit de mond van God kwam, ging de ziel van Israël uit. Ze stierven. Na het eerste woord, na het tweede. En God liet de dauw neerdalen waarmee Hij in de toekomst de doden zal opwekken, en ze kwamen weer tot leven. Tien woorden, tien keer sterven, tien keer opgewekt worden. Zo werd het verbond ontvangen.

Daar zit een ander begrip van overgave dan ik gewend ben. Overgave wordt vaak beschreven als ontspannen, loslaten, meegeven. Dat is het ook. Maar de Talmoed zegt iets radicalers. Wie werkelijk ontvangt wat de ander zegt, sterft een beetje. De ziel gaat eruit om plaats te maken, en komt dan terug, niet als dezelfde. Het woord van de ander komt niet binnen in een ziel die blijft zoals ze was. Het vraagt dat je even niet bent.

De joodse traditie heeft daar een woord voor dat vaak wordt vertaald als zelfopoffering: mesirat nefesh. Letterlijk: het overhandigen van de ziel. Masar is overgeven, overleveren, zoals je een voorwerp in iemands handen legt. Het is het woord dat het dichtst komt bij overgave. Je geeft je nefesh in handen van een ander.

Akiva, die het Hooglied het heilige der heiligen noemde, stierf zo. De Romeinen vilden hem met ijzeren kammen. Het was het uur van het Sjema, en hij zei het. Zijn leerlingen vroegen: meester, tot hier? En hij zei: mijn hele leven heb ik me zorgen gemaakt over het vers: met heel je ziel, bechol nafshecha. Zelfs als Hij je ziel neemt. Ik vroeg me af: wanneer zal ik het kunnen vervullen? En nu het zover is, zou ik het niet doen? Hij rekte het laatste woord, echad, één, tot zijn ziel uitging bij echad.

Ik heb eerder geschreven dat ahavah en echad dezelfde waarde hebben. Akiva stierf met het ene woord op zijn lippen, en zijn ziel ging uit, zoals die van de vrouw in het Hooglied toen haar geliefde sprak. Wat hij daar deed, kan ik niet navolgen, en ik wil het niet romantiseren. Maar ik begrijp nu iets over waarom hij juist dit boek zo hoog plaatste. De man die wist wat het betekent om je ziel te overhandigen, las in het Hooglied een boek over precies dat.

Maar er is ook een alledaagse vorm van overgave in het boek, en die is minder dramatisch. Slapen. Ze slaapt met zijn linkerhand onder haar hoofd. Ze slaapt, en haar hart is wakker. Wie slaapt naast een ander, geeft zich over aan iemand die wakker kan zijn terwijl zij het niet is. In de joodse avondgebeden wordt voor het slapen een vers uit Psalm 31 gezegd: in Uw hand beveel ik mijn geest. Beyadcha afkid ruchi. Elke nacht een kleine mesirat nefesh. Elke ochtend het gebed dat God dankt omdat Hij de ziel heeft teruggegeven.

Het lichaam weet dit. Slapen kan alleen wie zich veilig genoeg voelt om de waakzaamheid los te laten. Kinderen die in onveiligheid opgroeiden, slapen vaak slecht, ook als volwassene. Het zenuwstelsel blijft op wacht. Wie niet kan slapen naast een ander, kan zich nog niet overgeven, hoe graag het hoofd het ook wil. Vertrouwen begint niet in de overtuiging. Het begint in het lichaam dat zijn wachters naar huis durft te sturen.

En dan het vertrouwen zelf. Het opvallende is dat het woord niet in het boek staat. Geen emunah, geen bitachon. Er is een berg die Amana heet, en daar houdt het op. Het vertrouwen wordt niet genoemd, het wordt gedaan. Ze leunt. Ze slaapt. Ze stuurt hem weg en weet dat zijn verlangen naar haar uitgaat. Wie over vertrouwen moet praten, heeft het vaak niet. In het Hooglied is het er, zonder naam, zoals God er is.

Wat mij bijblijft is de dauw. Aan de Sinai werden de doden gewekt met dauw. In de nacht stond de geliefde met zijn haar vol dauw aan haar deur. De dauw van de opstanding hing in zijn lokken op het moment dat haar ziel uitging. Overgave en opstanding liggen in dit boek zo dicht bij elkaar dat ik ze niet uit elkaar kan halen.