Van verre volgen (Petrus)

Over een afstand die eruitziet als trouw, een blik die niets zegt, en een verschijning die niemand heeft opgeschreven

Hij is er altijd. Op de verjaardagen, bij de begrafenissen, met kerst. Hij komt binnen, zegt iedereen gedag, gaat achterin zitten en gaat als eerste weg. Zijn zussen zeggen: hij is er wel. Zijn moeder zegt, zachter: hij is er nooit. Hij is de broer die de familie volgt zoals je een stoet volgt: op een afstand waar je alles kunt zien en niemand je kan aanspreken.

Toen zijn vader stierf, stond hij achteraan bij het graf. Iemand vroeg hem: jij bent toch ook een zoon? En hij zei: ik ben er alleen bij.
Lucas 22:54 begint met die afstand

Van verre
Zij grepen hem, leidden hem weg en brachten hem in het huis van de hogepriester. En Petrus volgde van verre.

Hij volgde. Dat is het werkwoord van de leerling; het is wat de blinde bij Jericho deed toen hij van de berm de weg op kwam, het is wat de vissers deden toen ze hun netten lieten liggen. Petrus doet het nog steeds. Hij is niet gevlucht, zoals de anderen. Hij is op de weg. Achter Jezus aan, de nacht in, naar het huis van de hogepriester. Wie alleen naar het werkwoord kijkt, ziet trouw.

En dan het bijwoord. Van verre. Op afstand.

Ik heb dat woord eerder in deze serie gezien. De rijke man in het Hades zag Abraham van verre, apo makrothen, en kon niet oversteken. De tien melaatsen bleven van verre staan, porrōthen, omdat de wet hun die afstand voorschreef. Van verre is bij Lucas de afstand van wie erbuiten staat: de onreine, de dode, de uitgeslotene. En Petrus kiest die afstand zelf. Hij volgt, maar op de afstand van de melaatse. Hij is op de weg, en hij is erbuiten, in één woord.

Dat is de manier van verdwalen die deze scène laat zien, en zij is de laatste van de dertien omdat ze de sluwste is. De andere twaalf laten de weg los: ze kijken om, steken over, blijven zitten, bouwen. Petrus laat de weg niet los. Hij blijft erop. Hij past alleen de afstand aan tot niemand meer kan zien dat hij erop is, hijzelf ook niet.

In het midden van hen
Toen zij een vuur hadden aangelegd in het midden van de hof en samen waren gaan zitten, zat Petrus in hun midden.

Mesos autōn. Midden tussen hen. Lucas zegt het twee keer: het vuur in het midden, en Petrus in het midden. Hij die van verre volgde, zit nu in het centrum van een andere kring. Dat is wat afstand doet: je kunt niet op afstand blijven staan in de kou; het lichaam zoekt een kring, en de enige kring die er is, is die van de mannen die hem hebben gegrepen. Wie van zijn eigen kring de afstand neemt, komt in het midden van een andere terecht. Er is geen plek tussenin. Er is alleen: bij wie je zit.

De broer op de verjaardag denkt dat hij nergens bij hoort als hij achterin zit. Hij hoort ergens bij. Hij zit in het midden van de mensen die ook achterin zitten, de aangetrouwden, de neven, de buren. Dat is nu zijn kring. Hij heeft niet geen plek; hij heeft een plek in de verkeerde hof.

In het licht van het vuur
Een dienstmeisje zag hem bij het vuur zitten, keek hem strak aan en zei: ook deze was met hem.

Ze keek strak, gespannen, met vaste blik. Het is het werkwoord waarmee Lucas in Handelingen mensen laat staren naar iets wat ze niet kunnen plaatsen. Ze staart, pros to phōs, in het licht. Het vuur waar hij zich aan warmde, verlicht zijn gezicht. Wie in het midden van de verkeerde kring zit, wordt door het vuur van die kring beschenen, en dan wordt zichtbaar wie hij is.

Ook deze was met hem.

Lucas kiest zijn woorden. Bij Mattheüs en Marcus zegt het meisje: jij was bij Jezus de Galileeër. Bij Lucas zegt ze: ook deze was met hem. Syn autō. Met. Het is het woord van Lucas voor wat de leerlingen zijn: mensen die met hem waren. Ze vraagt niet naar zijn overtuiging, niet naar zijn naam, niet naar wat hij gelooft. Ze zegt: je hoorde bij hem. Je was met hem.

En Petrus zegt: ik ken hem niet, vrouw.

Ik ken hem niet. Bij Lucas is de eerste verloochening geen ontkenning van zichzelf, zoals bij Johannes, maar van kennen. Ik ken hem niet. En dat is het eerlijkste wat hij die nacht zegt, in een zin die hij als leugen bedoelt. Wie van verre volgt, kent niet meer. Kennen gebeurt van dichtbij; het Hebreeuwse jada is het woord voor wat man en vrouw van elkaar weten. Op afstand blijft er alleen iets over wat je weet over iemand. Petrus heeft drie jaar met hem gelopen en heeft die nacht de afstand genomen waarop je niet meer kent. Ik ken hem niet is niet alleen wat hij zegt om zich te redden. Het is wat de afstand met hem heeft gedaan.

Drie keer, een uur
Kort daarna zag een ander hem en zei: jij bent ook een van hen. Petrus zei: mens, ik ben het niet.

En na verloop van ongeveer een uur. Een uur. Lucas is de enige die de tijd noemt, en hij noemt haar precies: een uur tussen de tweede en de derde keer. Een uur waarin Petrus bij het vuur blijft zitten. Hij gaat niet weg na de tweede keer. Hij blijft, in het midden, in het licht, een uur. Dat is de afstand die zich vastzet: niet in één moment van angst, maar in een uur van blijven zitten waar je niet hoort.

Een ander hield staande: werkelijk, ook deze was met hem, want hij is een Galileeër. Zijn accent. Zijn lichaam verraadt wat zijn mond ontkent. Wie hij is, zit in hoe hij spreekt; de afstand die hij heeft genomen, is niet tot in zijn keel gekomen. Mens, ik weet niet wat je zegt.

En onmiddellijk, terwijl hij nog sprak, kraaide de haan.

Terwijl hij nog sprak. De haan onderbreekt hem midden in de zin. Hij is niet klaar met ontkennen als de tijd om is. Dat is hoe het gaat, ook op verjaardagen: de zin waarmee je je losmaakt, wordt onderbroken door iets wat je niet had gepland, en je staat met een halve zin in het licht.

De blik
En dan de zin die alleen Lucas heeft, en waar deze hele scène om draait:
En de Heer keerde zich om en keek Petrus aan.

Hij keerde zich om. Hij keek hem aan. Emblepō: in iemand kijken, de blik in het gezicht van de ander leggen.

Er wordt niets gezegd. Jezus is in het huis, wordt verhoord, geslagen, bespot; hij wordt langs de hof geleid of hij staat ergens waar hij de hof kan zien. En hij draait zich om, over de afstand heen, en kijkt. Dat is alles. Geen verwijt, geen woord, geen gebaar. Een gezicht dat zich naar een ander gezicht keert.

Dat is het antwoord op van verre. Wie van verre volgt, ziet een rug. De rijke man zag Abraham van verre en zag een feest waar hij niet bij was. De afstand die Petrus heeft genomen, wordt niet opgeheven doordat hij dichterbij komt; hij komt niet dichterbij, hij zit bij het vuur. Ze wordt opgeheven doordat de ander zich omkeert. Over de hof heen, over de afstand die hij zelf koos, komt een gezicht dat hem aankijkt op de plek waar hij zit.

Omkeren. Het werkwoord van de Samaritaan die terugkeerde, van de vrouw van Lot die niet mocht omkijken, van het gezicht dat gesteld werd. Hier keert Jezus zich om. Petrus heeft dat nog niet gedaan. Maar er is een zin, aan het begin van de avond, waarin Jezus hem precies dat heeft voorzegd.

Simon, Simon
Simon, Simon, zie, de satan heeft geëist jullie te ziften als de tarwe; maar ik heb voor je gebeden dat je geloof niet ophoudt. En jij, als je eenmaal omgekeerd bent, versterk dan je broeders.

Ik lees dat nu, na de hof, en ik hoor twee dingen die ik eerder niet hoorde.

Ziften als de tarwe. Amos had het gezegd: ik zal het huis van Israël ziften onder de volken, zoals men zift in een zeef, en geen steentje zal ter aarde vallen. Ziften is schudden tot wat los zit eraf valt. De satan wil Petrus schudden, en de afstand is wat er loskomt. Wat overblijft in de zeef is wat vast zit. Dat is niet weinig; het is de belofte: geen steentje valt.

Als je eenmaal omgekeerd bent. Epistrepsas. Omgekeerd, teruggekeerd, bekeerd. Hetzelfde werkwoord als de blik in de hof. Petrus zal omkeren, en dan: versterk je broeders. Stērison. Het werkwoord van deze hele serie. Het gezicht dat gesteld werd naar Jeruzalem. De kloof die vastgezet werd. En nu: de man die van verre volgde, die niets vastzette, die de afstand liet lopen tot hij niet meer kende, krijgt de opdracht om zelf de vastzetter te worden. Voor zijn broeders. De afstand die hij nam, wordt de reden dat hij het later kan: wie weet hoe ver je kunt afdrijven terwijl je nog volgt, kan anderen vasthouden.

Dat is de laag onder de verloochening die ik lang heb gemist: ze wordt hem vooraf niet alleen voorzegd, ze wordt hem vooraf toebedeeld als het materiaal van zijn latere kracht. Niet ondanks de hof. Door de hof.

Buiten, en wat er niet is opgeschreven
En Petrus herinnerde zich het woord van de Heer. En hij ging naar buiten en weende bitter.

Hij herinnerde zich. Weer het geheugen als het orgaan dat overblijft: de rijke man moest gedenken, de vrouw van Lot werd zout door te gedenken, en Petrus herinnert zich een zin. Maar hier doet het geheugen iets anders. Het brengt hem niet tot stilstand; het brengt hem naar buiten. Hij ging naar buiten, buiten. Twee keer buiten, alsof Lucas wil dat je het hoort: weg uit het midden van de verkeerde kring, weg van het vuur, de nacht in, alleen.

Hij weende bitter. Lucas laat hem huilen zoals hij Jezus over Jeruzalem laat huilen, met klaiō, het luide wenen. Buiten, in het donker, is de afstand voorbij. Niet omdat hij dichterbij is gekomen; omdat er niets meer is om afstand van te houden.

En dan zegt Lucas twee hoofdstukken lang niets over Petrus. Tot vers 34 van het laatste hoofdstuk, als de Emmaüsgangers terugkomen in Jeruzalem en de elf zeggen: de Heer is werkelijk opgestaan en aan Simon verschenen.

Aan Simon verschenen. Alleen Lucas zegt het, en hij vertelt er niets over. Geen scène, geen gesprek, geen vuur op het strand zoals bij Johannes. Alleen dat het gebeurd is, in een bijzin, uit de mond van anderen. Wat er tussen de Opgestane en de man die van verre volgde is gebeurd, staat nergens. Het is het enige verschijningsverhaal dat Lucas niet vertelt.

Ik denk dat dat opzet is. Wie van verre heeft gevolgd en buiten heeft gehuild, krijgt zijn terugkeer niet in het openbaar. Dat is de blik in de hof, nog een keer, zonder hof: een gezicht dat zich naar hem toe keert, en niemand die het opschrijft.

Waarom de afstand niet neutraal is
De broer op de verjaardag denkt dat afstand een middenweg is. Niet weg, niet erbij. Volgen zonder erbij te horen. Het is de positie van wie de familie niet wil verliezen en niet wil betalen wat erbij horen kost.

Lucas laat zien dat die positie niet bestaat. Wie van verre volgt, zit in het midden van een andere kring. Wie van verre volgt, kent na een tijd niet meer; ik ken hem niet wordt waar terwijl je het als leugen zegt. En wie van verre volgt, wordt vroeg of laat in het licht van het vuur aangekeken door iemand die zegt: jij was toch ook met hem. Dat is de vraag die de afstand beëindigt, en er zijn twee antwoorden: ik ken hem niet, of een gezicht dat zich naar je omkeert en je aankijkt.

De afstand is een lening, zoals de vaart van wie zonder rekenen begint. Ze wordt opgeëist op het uur dat je niet hebt gekozen, midden in een zin.

In de praktijk
Ik vraag de broer niet waarom hij achterin zit. Dat weet hij, en hij heeft er goede redenen voor, en ik hoef ze niet te horen. Ik vraag: op welke afstand volg je?

Hij begrijpt de vraag meteen, want zo is het: hij volgt. Hij is nooit weggegaan. Hij is bij elke verjaardag. Hij heeft alleen de afstand elk jaar iets vergroot, tot hij nu op de afstand zit waar iemand bij het graf moet vragen of hij ook een zoon is.

Dan vraag ik: in wiens midden zit je dan? En hij noemt de aangetrouwden, de neven, de mensen achterin. Zijn kring. Hij wist niet dat hij een kring had.

En dan vraag ik wat er gebeurt als iemand bij het vuur zegt: jij was toch ook met hem. Dat is de vraag van zijn moeder, zonder dat ze haar stelt. Hij is er nooit. En hij zegt, in mijn kamer, wat hij bij het graf zei: ik ben er alleen bij. Ik ken hem niet. Het is niet gelogen, en het is precies wat de afstand van hem heeft gemaakt.

Wat ik hem dan niet vraag, is om dichterbij te komen. Dat kan hij niet; niemand kan dat vanuit het midden van de verkeerde kring. Ik vraag hem naar buiten te gaan. Weg van het vuur waar hij zich warmt, de nacht in, en te huilen om wat de afstand hem heeft gekost. Dat is de enige beweging die Lucas Petrus laat maken: buiten, bitter.

Wat daarna komt, is niet van mij en niet van hem. Het is een gezicht dat zich omkeert. Zijn moeder, die aan de telefoon, na jaren, zegt: kom eens gewoon. Zonder scène, zonder dat iemand het opschrijft. Aan Simon verschenen.

Waarom dit een manier van verdwalen is
Het is de laatste van de dertien, en de enige waarbij de mens de weg nooit verlaat. Petrus volgt tot in de hof. Hij is de meest trouwe van allen die deze serie beschrijft, en hij is de weg het verst kwijt, omdat de afstand die hij heeft genomen hem onherkenbaar heeft gemaakt, voor het meisje, voor de mannen bij het vuur, en voor zichzelf: ik ken hem niet.

De weg is bij Lucas geen lijn waar je op of af bent. Het is een afstand tot een gezicht. Wie het gezicht kwijt is, is de weg kwijt, ook als zijn voeten nog in het spoor staan.

Hij keerde zich om en keek hem aan. Dat is wat er te doen valt tegen van verre. Niet dichterbij komen. Aangekeken worden, en naar buiten gaan.

Centrale figuren in dit artikel:
Petrus in het midden van de verkeerde kring,
het dienstmeisje in het licht van het vuur,
de broer die achterin zit en zijn moeder

Bijbelgedeelten:
Lukas 22:54-62 (Petrus volgde van verre; een vuur in het midden van de hof; Petrus in hun midden; het meisje keek hem strak aan; ook deze was met hem; ik ken hem niet; mens, ik ben het niet; na ongeveer een uur; hij is een Galileeër; terwijl hij nog sprak, de haan; de Heer keerde zich om en keek Petrus aan; hij herinnerde zich; hij ging naar buiten en weende bitter);
Lukas 22:31-34 (Simon, Simon; ziften als de tarwe; ik heb voor je gebeden; als je omgekeerd bent, versterk je broeders);
Lukas 24:34 (de Heer is aan Simon verschenen);
Lukas 16:23 (van verre, de rijke man);
Lukas 17:12 (van verre, de melaatsen);
Lukas 9:51 (estērisen, hij stelde zijn gezicht);
Lukas 18:43 (hij volgde hem);
Amos 9:9 (ziften in een zeef, geen steentje valt)