Overlevingsmechanismen remmen ons leven

Van beschermingsstrategie naar ballasting
Overlevingsmechanismen zijn vaak reacties — lichamelijk, emotioneel, psychisch of existentieel — die disproportioneel zijn aan wat er in het hier en nu gebeurt. En wat we nu laten, uit angst die haar oorsprong vindt in onze kindertijd, beschermt ons niet meer, maar beperkt onze vrijheid en ervaring.

Mensen zijn geen rationale machines. We reageren niet alleen op wat er nu, in dit moment, gebeurt, maar ook op wat we ooit hebben geleerd, gevoeld en doorgemaakt. Slagen worden opgeslagen in lichaam en geest en kunnen ons nog jaren later sturen – vaak zonder dat we ons daar bewust van zijn.

Binnen de psychologie noemen we dit overlevingsmechanismen: lichamelijke, emotionele, psychische en existentiële reacties die oorspronkelijk helpen om gevaar te vermijden, pijn te dempen of verbinding te herstellen. Maar wat gebeurt er wanneer deze mechanismen niet meer passen bij de huidige realiteit? Dan worden ze geen bescherming meer, maar een ballast.

Wat zijn overlevingsmechanismen?
Overlevingsmechanismen zijn onbewuste strategieën die we ontwikkelen om om te gaan met stress, angst of dreiging. In klassieke psychologische terminologie worden ze ook wel defensieve copingstrategieën genoemd. Denk aan ontkenning, vermijding, projectie, dissociatie, perfectionisme, hypercontrole, en zo verder.

Deze reacties zijn oorspronkelijk niet ‘ziekelijk’ of ‘verkeerd’ — ze dienden een doel toen je kind was:
– lichaamsniveau: bevriezen bij gevaar, snelle vecht‑of‑vluchtreactie;
– emotioneel niveau: gevoelens wegdrukken om niet overweldigd te raken;
– psychisch niveau: verhalen en herinneringen vervormen om trauma’s draaglijk te houden;
– existentiëel niveau: betekenis geven aan onverklaarbare verliezen of kwetsuren in ons leven.

Kortom: ze waren adaptief — maar zijn dat niet altijd meer.

Proportie en context: de kloof tussen TOEN en NU
* Overlevingsmechanismen zijn vaak te groot of te klein in verhouding tot wat er daadwerkelijk in het hier en nu gebeurt.
Een mechanisme is niet per se slecht. Het kan echter disproportioneel worden wanneer het reageert alsof het oude bedreigingen nog steeds actueel zijn. Het lichaam, de emoties en het brein gaan nog steeds uit van vroeger — zelfs wanneer de werkelijke omstandigheden dat allang niet meer doen.

Bijvoorbeeld:
– iemand die ooit gepest is op school ontwijkt elke sociale situatie alsof die direct weer tot vernedering zal leiden;
– iemand die als kind kritiek kreeg is nu extreem gevoelig voor feedback, zelfs wanneer die constructief bedoeld is.
In deze gevallen is de reactie te groot vergeleken met de werkelijke prikkel van het moment.

Andersom kan een reactie te klein zijn: een kind dat geleerd heeft verdriet te onderdrukken, toont later nauwelijks emotie zelfs in situaties die verdriet of pijn vereisen. Hier is de reactie onvoldoende afgestemd op wat het moment vraagt.

* Wat je NU laat – uit angst uit je kindertijd – beschermt je niet meer, maar beperkt je
Onze vroegste ervaringen vormen de architectuur van ons emotionele brein. In de kindertijd leren we basisregels voor veiligheid: wat is gevaarlijk, wat is veilig, wat mag er worden gevoeld, wat moet worden verborgen.
Die regels waren nuttig toen ze werden gevormd. Maar ze blijven onbewust actief, ook als de omstandigheden drastisch veranderd zijn.
Wanneer iemand bijvoorbeeld niet op vakantie durft, het eigen dorp niet verlaat, of nieuwe relaties uit de weg gaat omdat dat ‘eng’ voelt, dan is dat niet alleen een actuele angst — het is een reactie die geworteld is in vroegere ervaringen waarin loslaten, verlaten worden of onbekende situaties als bedreigend werden ervaren. Als volwassene hoef je namelijk niet meer bang te zijn, omdat je volwassen bent en je eigen veiligheid kunt garanderen, omdat je in staat bent OF goed te handelen OF anderen om hulp te vragen. Het mechanisme beschermt dus niet meer. Het dient geen actuele veiligheid, maar herhaalt een oude logica, een oud algoritme dat niet is bijgewerkt. Het is geen afstemming meer op de realiteit van vandaag, maar een automatisme dat:
– vrijheid beperkt
– belevenis belemmert
– groei en exploratie in de weg staat
Dit mechanisme lijkt in het moment veilig — je blijft in het vertrouwde — maar het is een veiligheid zonder levenservaring.

Waarom we dit blijven doen
Dat we deze mechanismen voortzetten heeft twee krachtige redenen:
* Onbewuste automatisering.
Wat ooit een bewuste reactie was — bijvoorbeeld ‘ik ga niet naar feestjes omdat ik me daar altijd onzeker voel’ — wordt na verloop van tijd reflexief, zonder reflectie.
* Confirmatie van onze verwachtingen.
Als ik denk ‘de wereld is onveilig’, dan interpreteer ik alles door die bril. Ik vermijd nieuwe ervaringen, bevestig mijn overtuiging, en blijf gevangen in hetzelfde patroon.
Hierdoor verandert vermijding van strategie in beperking.

Hoe dit mechanisme zichtbaar wordt in de praktijk
Een vrouw die thuis blijft vanwege heimwee is geen geïsoleerd geval, maar een voorbeeld van hoe het verleden de presentie kan overschaduwen. Haar lichamelijke en emotionele reactie op de gedachte aan vertrek is niet in proportie tot het werkelijke risico. De reactie is niet adaptief, maar repetitief. Hij beschermt haar niet — hij weerhoudt haar ervan te leven.
Een man die niet met zijn vrouw deelt wat hij gaat doen, omdat hij bang is dat ze hem zal inperken komt ook nog bij volwassenen voor en is dus een voorbeeld van hoe het verleden het NU overschaduwt.
Veel dagelijkse remmingen zijn van dezelfde orde:
– de persoon die geen nieuwe relatie start uit angst om afgewezen te worden;
– de werknemer die geen promotie nastreeft uit faalangst;
– de ouder die geen grenzen stelt uit angst voor conflict.

In al deze voorbeelden zie je hetzelfde patroon: een oude angst, geactiveerd in een context die geen oude bedreiging meer is.

Wanneer beschermingsmechanismen vrijheid worden
Overlevingsmechanismen verliezen hun beschermende functie wanneer je 23+ bent.
Ze sluiten niet meer aan bij werkelijke bedreigingen.
Ze blokkeren ervaringen die wél waardevol zijn.
Door de herhaling houd je oud leed in stand.
Ze zijn na je 23ste niet langer adaptief, maar restrictief, omdat je prefrontale cortex de plaats van je ouders in neemt en er voor zorgt dat je vanuit de volwassenheid het leven op alle fronten aan kunt.

Leren leven voorbij overlevingsmodus
De kunst — en de uitdaging — is om deze mechanismen te herkennen en te herschrijven:
* door bewustwording: herkennen wat nu opgedoken is als reactie uit toen;
* door reflectie: onderzoeken welke historische ervaringen deze reactie voedt;
* door oefening: oefenen met anders reageren in het hier en nu;
* door expansie: ruimte maken voor nieuwe ervaringen die onze vrijheid vergroten.

Wanneer we dat durven, transformeren we geen systeem dat ons beheerst, maar een mechanisme dat ons dient — niet langer als vestingmuur, maar als een gereedschap dat ons ondersteunt in het leven van het moment.