Vergeef elkaar, zoals… – 1

Het thema vergeving is rijk en veelzijdig in de Bijbel. Verschillende teksten belichten het vanuit verschillende perspectieven: ethisch, narratief, sociaal en relationeel. Om recht te doen aan die rijkdom en tegelijk diepgang te bieden, kies ik voor een vierluik-aanpak: vierartikelen die elk een focus hebben en elkaar aanvullen.

Efeziërs 4:31–32, Kolossenzen 2:13–14 en 3:12–14
Laat alle bitterheid, woede, toorn, geschreeuw en laster van u weggenomen worden, met alle kwaadaardigheid. Wees mild voor elkaar, met een goed hart, en schenk elkaar genade, zoals ook God u in Christus genade geschonken heeft. (Efeziërs 4:31–32)

En u, die dood was door de overtredingen en het onbesneden zijn van uw vlees, heeft Hij samen met Hem levend gemaakt, door u al de overtredingen te schenken. Hij heeft de schuldbrief die tegen ons was uitgewist. (Kolossenzen 2:13–14)

Verdraag elkaar en schenk elkaar genade, als iemand een klacht heeft tegen een ander. Zoals de Heer u genade geschonken heeft, zo ook u. (Kolossenzen 3:13)

De vertalingen zijn dicht bij het Grieks. Waar de bekende vertalingen ‘vergeven’ schrijven, heb ik ‘genade schenken’ laten staan, omdat het woord dat Paulus hier gebruikt dat zegt. Daar kom ik op terug.

De reeks heet Vergeef elkaar, zoals… en de drie puntjes hangen aan één klein woord. Zoals. Daar wil ik beginnen, omdat ik merk dat ik het altijd verkeerd heb gelezen.

Zoals

In beide brieven staat kathōs. Zoals God u in Christus. Zoals de Heer u. Ik las daar altijd een maatstaf in: vergeef zoals God vergeeft. Zo groot, zo volledig, zo onvoorwaardelijk. Een lat die zo hoog ligt dat je er alleen onder door kunt.

In die lezing zit een gevaar dat ik pas zie als ik de twee richtingen uit elkaar haal. De vergeving van God is verticaal. Ze komt van boven naar beneden, van wie niets schuldig is naar wie alles schuldig is. Ze is asymmetrisch van aard; dat is haar wezen. De vergeving die Paulus vraagt is horizontaal: elkaar, gelijken onder elkaar, mensen die allemaal aan dezelfde kant van de schuld staan. Wie de verticale vorm horizontaal gaat nadoen, wie vergeeft zóals God, neemt ongemerkt Gods plaats in. Hij komt boven de ander te staan. De vergeving wordt een troon.

Ik zie het in huwelijken waar één partner steeds de grootmoedige is. Die vergeeft en vergeeft, en wordt daar langzaam onaantastbaar van. De ander wordt de eeuwige schuldenaar, het kind, degene die het nooit goed kan maken. Tussen man en vrouw verdraagt de liefde die verticale beweging niet. Ze heeft twee mensen nodig die op dezelfde hoogte staan, tegenover elkaar.

Maar kathōs kan ook iets anders betekenen. Het Grieks gebruikt het woord niet alleen voor ‘zoals’, ook voor ‘aangezien’, ‘omdat’. Dan wordt de verticale vergeving de bron waaruit de horizontale vergeving stroomt. Schenk elkaar genade, aangezien u genade ontvangen hebt. De verticale lijn bepaalt dan niet de vórm van wat er tussen mensen gebeurt, alleen waar het vandaan komt.

Kolossenzen zet de volgorde nog scherper neer. Vóór het verdragen en vergeven in vers 13 staat vers 12: als uitverkorenen van God, heiligen en geliefden, trek aan: innig medeleven, goedheid, nederigheid. Endysasthe, trek aan, zoals je een kleed aantrekt. Eerst word je geliefde genoemd. Daarna pas krijg je iets te doen. En wat je te doen krijgt, is iets aantrekken wat je niet zelf geweven hebt.

Dat is ook hoe een mens zich ontwikkelt. Een kind kan alleen doorgeven wat het heeft ontvangen. Wie nooit gedragen is, draagt anderen met moeite of met overdrijving. Wie nooit kwijtschelding kende, rekent. De verticale lijn, van ouders naar kind en daarachter van God naar mens, is de voorraadkamer. Daaruit wordt de horizontale lijn gevoed. Wie probeert horizontaal te geven wat verticaal nooit is ontvangen, put zichzelf uit, of gaat boven de ander staan om er toch iets aan over te houden.

Uzelf

Het werkwoord in beide brieven is charizomai. Van charis, genade, gunst, geschenk. Het is een ander woord dan het economische woord voor het kwijtschelden van schulden. Charizomai betekent: iets cadeau geven. Wie vergeeft in deze zin, geeft iets weg waar geen tegenprestatie tegenover staat.

En dan staat er iets wat geen vertaling laat zien. Charizomenoi heautois. Letterlijk: uzelf genade schenkend. Paulus gebruikt hier het wederkerend voornaamwoord, heautois, waar je allēlois zou verwachten, elkaar. In Kolossenzen 3:13 staan ze zelfs naast elkaar: verdraag allēlōn, elkaar, en schenk heautois, uzelf, genade. In één vers twee woorden voor hetzelfde. Grammatici zeggen dat heautois in die tijd ook wederkerig gebruikt kon worden, en dat klopt. Maar waarom wisselt hij dan, midden in een zin?

Ik lees het verband erbij. Efeziërs 4:25: wij zijn leden van elkaar. Allēlōn melē. Eén lichaam. Als jouw hand mijn voet raakt, raakt het lichaam zichzelf. Wie in één lichaam een ander lid vergeeft, vergeeft zichzelf. En wie dat lid blijft aanklagen, voert een rechtszaak tegen zijn eigen vlees.

Kolossenzen noemt kort ervoor wie er allemaal in dat ene lichaam zitten. Griek en Jood, besneden en onbesneden, barbaar, Scyth, slaaf, vrije. De Scyth gold in de oudheid als de wildste van alle volken, het toppunt van wat je niet wilt zijn. Hij hoort erbij. Er is in dit lichaam niemand die je kunt amputeren zonder zelf te bloeden.

Hier krijgt het horizontale een diepte die ik eerst niet zag. Horizontaal betekent bij Paulus meer dan naast elkaar staan, als losse individuen die toevallig gelijk zijn. Het betekent: in elkaar verweven zitten. In een familie zie je dat. Wie een broer of een vader buitensluit, verliest zelf iets, ook als die ander het verdiende. Wat uitgesloten wordt, blijft in het systeem rondgaan. Het komt terug in een kind dat op de buitengeslotene gaat lijken.

Zo bekeken is charizomenoi heautois misschien geen grammaticale slordigheid. Wie de ander genade schenkt, schenkt het lichaam genade waar hij zelf deel van is. En de genade die je jezelf weigert, kun je ook de ander niet geven.

Bitter water

Vlak voor de oproep tot genade staat een rijtje: pikria, thymos, orgē, kraugē, blasphēmia. Bitterheid, opwelling, toorn, geschreeuw, laster. Het begint bij bitterheid. Bitterheid is de toorn die is blijven liggen, die niet meer opvlamt maar is ingedikt. Ze zit diep, in de smaak, in de gal. Uit haar komen de opwellingen voort, en daaruit het geschreeuw.

Het werkwoord is opvallend: arthētō aph’ hymōn. Laat het van u weggenomen worden. Een passief, waar je een bevel tot zelfbeheersing zou verwachten. Alsof bitterheid niet met wilskracht te verwijderen is.

In het Hebreeuws is bitter mar. Na de doortocht door de Rietzee komt Israël drie dagen zonder water bij een bron, en het water is bitter. Ze noemen de plek Mara. Het volk mort. Mozes roept, en dan staat er: wa-jorehu JHWH ets. De Eeuwige wees hem een boom. Jorehu komt van dezelfde wortel als Tora, onderwijzing. God onderwees hem een boom. Mozes gooit het hout in het water en het water wordt zoet.

Het bittere water blijft waar het is. Er wordt iets in gelegd. Hout, uit de aarde, iets wat leefde. De christelijke mystiek heeft daar altijd het kruishout in gezien, het hout dat in de bitterste plek van de wereld werd gezet. Zo lees ik het passief van Paulus: de bitterheid laat zich wegnemen wanneer er iets in valt wat jij er niet in kon leggen.

Mar, mem-resj, heeft de getalswaarde 240. Dat is ook de waarde van Amalek, de vijand die Israël kort na Mara aanvalt, van achteren, waar de zwaksten en vermoeiden lopen. En van safek, twijfel. Bitterheid, twijfel en een vijand die de zwakke plek zoekt: in de joodse lezing zijn ze van hetzelfde gewicht. Bitterheid is de toestand waarin je niet meer gelooft dat het water ooit zoet wordt. Wie bitter is, rekent erop dat het weer misgaat. En dan valt het van achteren aan.

Tegenover die bitterheid zet Paulus in vers 32 een woord dat ik altijd vlak heb gelezen: chrēstoi. Wees vriendelijk. Maar chrēstos is ook een smaakwoord. In Lucas 5 zegt Jezus over oude wijn: de oude is chrēstos, mild, zacht op de tong. Het tegendeel van bitter. Water van Mara dat zoet geworden is.

En in de tijd van Paulus werd chrēstos precies zo uitgesproken als Christos. Romeinse schrijvers haalden de twee door elkaar; Suetonius schrijft over onrust in Rome rond ene Chrestus. Wees chrēstoi voor elkaar, zoals God u in Christos genade heeft geschonken. Wie het hardop leest in het Grieks van toen, hoort het dubbel. Wees mild als de Gezalfde. Wees zoet water.

In je eigen handschrift

Kolossenzen 2:13 begint bij de dood. U was dood, door de overtredingen. En Hij heeft u samen met Hem levend gemaakt, synezōopoiēsen, door u alle overtredingen te schenken. De volgorde verrast me. De genade komt bij een dode, bij iemand die zich niet meer kon beteren. Wie dood is, kan niets meer doen, niets herstellen, niets terugbetalen. Hier begint het verticale in zijn zuiverste vorm: het gaat helemaal naar beneden, tot in het graf.

Dan het beeld in vers 14. Hij heeft het cheirographon uitgewist dat tegen ons was. Een cheirographon is letterlijk een handschrift: een schuldbekentenis die de schuldenaar eigenhandig schreef en ondertekende. In de papyri uit die tijd komen ze tientallen keren voor. Ik, die en die, verklaar schuldig te zijn aan die en die. Getekend, met mijn eigen hand.

Dat raakt me. De schuldbrief die tegen ons getuigt, is in ons eigen handschrift. Niemand anders heeft hem opgesteld. Ik denk aan de stem in mensen die nooit zwijgt. Je had het moeten weten. Je bent tekortgeschoten. Je verdient het niet. Die stem klinkt als een aanklager van buiten, maar het handschrift is van onszelf. We hebben de schuld ooit erkend, vaak als kind, toen we nog niet konden onderscheiden wat van ons was en wat van een ander. En sindsdien ligt het document klaar, steeds opnieuw voorgelezen.

Exaleiphō: uitwissen. Papyrusinkt was niet blijvend. Met een natte spons kon je een tekst wegwassen en het vel opnieuw gebruiken. Het woord betekent: afvegen tot er niets meer staat. Doorstrepen zou de schuld leesbaar laten; hier wordt het vel schoon. En dan, staat er, heeft Hij het weggenomen en aan het kruis genageld. Het document hangt in het openbaar, leeg.

Hier ligt voor mij de verbinding met de horizontale opdracht in hoofdstuk 3. Wie zijn eigen schuldbrief nog in de la heeft, leest die van een ander met dezelfde ogen. Hij herkent het handschrift. Hij weet hoe lang zo’n lijst kan worden. Wie het zijne heeft zien uitwissen, kan het vel van de ander ook loslaten. Daarom komt hoofdstuk 2 vóór hoofdstuk 3. De verticale uitwissing maakt de horizontale genade mogelijk zonder dat ze haar vorm hoeft over te nemen: tussen jou en de ander hangt niemand aan een kruis, en niemand hoeft er de ander op te spijkeren.

Tussen mensen blijft er bovendien iets wat God in deze verzen niet heeft: een klacht. Ean tis pros tina echē momphēn. Als iemand tegen iemand een klacht heeft. Momphē komt alleen hier voor in het Nieuwe Testament. Paulus doet niet alsof er tussen gelijken niets te klagen valt. De klacht mag bestaan, en moet zelfs genoemd worden, anders valt er niets te verdragen. Horizontaal blijft de schuld zichtbaar en uitspreekbaar. Wat daar gebeurt, is verdragen, anechomai: overeind houden, dragen wat zwaar is, zonder het weg te vegen.

Pezen

Na het verdragen en het genade schenken komt in Kolossenzen 3:14 nog één regel. Trek boven dit alles de liefde aan, die de band is van de volmaaktheid. Syndesmos tēs teleiotētos.

Syndesmos is een woord uit het lichaam. Een paar bladzijden eerder, in 2:19, gebruikt Paulus het voor de banden en gewrichten waardoor het hele lichaam bij elkaar gehouden wordt en groeit. Een pees. Een ligament. Het weefsel dat botten verbindt die elk een eigen kant op willen.

Een pees maakt van twee botten geen één bot. Ze laat ze apart, met een gewricht ertussen, een plek waar beweging mogelijk is, en ook pijn. Daar wrijft het. Daar kan iets ontwrichten. Maar zonder dat gewricht kan het lichaam niets: niet lopen, niet grijpen, niet buigen. Een lichaam van één stuk bot is een lichaam dat niet beweegt.

Dat is voor mij wat het horizontale is, tussen mensen in een gemeenschap en tussen twee mensen in een huis. Twee die elk hun eigen kant op willen, met iets ertussen dat hen bij elkaar houdt zonder ze samen te smelten. De verticale genade, van boven naar beneden, maakt heel wat dood was. De horizontale liefde, van mens tot mens, houdt bij elkaar wat apart moet blijven. Het een kan niet zonder het ander. Maar ze werken op verschillende plekken in het lichaam, en wie ze verwisselt, ontwricht iets.

Teleiotēs, volmaaktheid, komt van telos: doel, voltooiing. De band van de voltooiing. Ik weet niet of een gemeenschap of een huwelijk ooit voltooid raakt. Paulus zegt het ook niet. Hij zegt alleen waar het bij elkaar gehouden wordt: op de plekken waar het wrijft.
Paulus’ woorden laten zien dat vergeving niet vrijblijvend is: het is een actieve strategie om relaties en gemeenschappen te beschermen en te herstellen, een boodschap die in onze complexe en diverse sociale wereld net zo relevant is als in de eerste-eeuwse gemeenten.

LEES OOK:
* Uitnemender-en-de-minste-zijn
* Genade-een-analyse-van-een-fundamenteel-begrip/
* In-een-liefdesrelatie-is-er-geen-genade
* Vergeef-elkaar-zoals
* Dienen het hoogste goed