Vergeef elkaar, zoals… – 4
Romeinen 12:17–21 en Jakobus 2:13
Romeinen 12 is gericht aan de gemeente in Rome, maar vanaf vers 14 kijkt Paulus naar buiten: “zegen wie u vervolgen”. De echthros in vers 20, de vijand die brood krijgt, is vooral iemand van buiten. Een tegenstander of vervolger dus, geen gemeentelid en zeker geen partner.
Bij Jakobus speelt het zich af in de samenkomst: de arme in vuile kleren die geen plek krijgt. Strikt genomen gaat het dus over de gemeente en haar verhouding tot de vijand en de geringe.
Ik ging naar deze twee teksten op zoek naar vergeving, en het woord staat er niet. Niet in Romeinen 12, niet in Jakobus 2. Geen aphiēmi, geen charizomai, de twee werkwoorden waar de vorige twee delen omheen draaiden. Wat er wel staat: vergeld niet. Wreek jezelf niet. Geef je vijand brood. Geef hem water. En bij Jakobus één zin die als een slag op tafel klinkt: barmhartigheid triomfeert over het oordeel.
Dat woord dat ontbreekt, wil ik niet weg-interpreteren. Er staat iets wat vóór vergeving ligt, of eronder. Paulus en Jakobus hebben het over het moment waarop het kwaad al gebeurd is en jij nog niet weet wat je ermee gaat doen. Het moment waarop je hand nog open is, of al aan het sluiten.
Mijn eigen vertaling, dicht bij het Grieks: Vergeld niemand kwaad met kwaad. Zie vooruit naar wat goed is, voor het aangezicht van alle mensen. Als het mogelijk is, voor zover het uit u komt: houd vrede met alle mensen. Wreek uzelf niet, geliefden, maar geef plaats aan de toorn. Want er staat geschreven: Mij de wraak, Ik zal vergelden, zegt de Heer. Als je vijand honger heeft, geef hem te eten; als hij dorst heeft, geef hem te drinken; want door dit te doen zul je kolen van vuur op zijn hoofd stapelen. Laat je niet overwinnen door het kwade, maar overwin het kwade in het goede. (Romeinen 12:17–21)
Want het oordeel is onbarmhartig voor wie geen barmhartigheid heeft gedaan. Barmhartigheid roemt tegen het oordeel in. (Jakobus 2:13)
Een plek voor de toorn
De zin waar ik over struikel: geef plaats aan de toorn. De meeste vertalingen schrijven ‘de toorn van God’, maar dat staat er niet. Er staat: de toorn. Lidwoord, zelfstandig naamwoord. Welke toorn? Van wie?
Ik ken die uitdrukking. In Efeziërs 4, een paar verzen vóór de zin uit het eerste deel van deze reeks, staat bijna letterlijk hetzelfde, maar dan andersom: geef geen plaats aan de diabolos. En daarvóór: word toornig, en zondig niet; laat de zon niet ondergaan over je verbittering. Bij Paulus heeft alles een topos, een plek. Dat er toorn komt, neemt hij voor lief; wat hem bezighoudt, is waar die toorn gaat wonen.
De diabolos is letterlijk de doorwerper, degene die tussen twee dingen in gooit tot ze uit elkaar vallen. Toorn die geen plek krijgt, zoekt er zelf een. Hij nestelt zich in het lichaam, in de kaak, de nek, de maag, en vandaar uit gaat hij werken als een wig. Dat is het risico waar Efeziërs voor waarschuwt: dat de toorn de plek inneemt die de diabolos zoekt.
Romeinen 12 zegt het omgekeerde, en het zegt meer. Geef de toorn wél een plaats. Niet verdringen, niet inslikken, niet met een mantel bedekken. Erken dat hij er is. Maar het is niet jouw lichaam dat die plaats moet zijn.
Een hoofdstuk later wordt dat concreet, en dat zie ik pas als ik de hoofdstukindeling vergeet, die er in het origineel niet was. In Romeinen 13:4 wordt de overheid ekdikos eis orgēn genoemd: wreker tot toorn. Hetzelfde woord als in 12:19, waar staat: wreekt uzelf niet. Paulus verplaatst de wraak: weg uit de hand van het slachtoffer, naar een orde die groter is dan het slachtoffer: het recht, en daarboven God.
Shillem
Paulus citeert het lied van Mozes, Deuteronomium 32:35. In het Hebreeuws zijn het drie woorden: Mij de wraak en de vergelding.
Shillem komt van de wortel shin-lamed-mem. Dezelfde wortel als shalom. Als shalem, heel, gaaf, compleet. Als Jeruzalem, de stad van de shalom. In de wetten van Exodus 21 en 22 is shallem yeshallem de formule voor schadevergoeding: wie een os doodt, maakt het heel. De vergelding die God voor zichzelf opeist, draagt in haar wortel het woord voor heelheid.
Dat verandert de zin voor mij. Wanneer iemand mij iets aandoet, is er iets gebroken. Mijn eerste impuls is om het heel te maken door terug te slaan, en dat voelt rechtvaardig omdat het voelt als evenwicht. Het lichaam doet daar gretig aan mee: wie een ander zijn verdiende straf geeft, krijgt een stoot beloning in het brein, het gevoel van zoetheid waar het woord ‘wraak’ zo vaak mee wordt geproefd. Maar wat ik terugdoe, maakt niets heel. Het maakt een tweede breuk, en die vraagt weer een derde.
Vergelding is dus een poging tot shalem met de verkeerde middelen. Het verlangen eronder klopt. Wie gekwetst is, wil dat de wereld weer gaaf wordt, en dat verlangen is heilig. Alleen: het heelmaken van wat werkelijk gebroken is, ligt buiten het bereik van de gekwetste hand. Li, mij, zegt God. Laat het heelmaken aan Mij.
En dan de wraak zelf. Naqam, nun-qof-mem. In de getallenwaarde van de letters is dat 50 + 100 + 40 = 190. Hetzelfde getal als qets, qof-tsade: het einde. Wraak wil afsluiten, de rekening dichtdoen, het laatste woord hebben. Dat laatste woord eist God op. Misschien omdat het einde van een geschiedenis tussen mensen niet aan een van beide partijen toekomt.
Tussen mensen wordt gerekend. Wie gaf, mag nemen; wie kwetste, is iets verschuldigd. Er is een oude systemische wijsheid die zegt dat de gekwetste iets terug mag vragen, een beetje minder dan wat hem werd aangedaan, zodat de ander kan blijven en de relatie niet kantelt naar onschuldig-boven en schuldig-onder.
Paulus heeft het over de rekening zelf. En in de volgende zin doet hij iets met die rekening wat ik bijna over het hoofd zag.
Brood, water en kolen
Vers 20 is een citaat uit Spreuken 25:21–22. In het Hebreeuws loopt die spreuk door tot een slot: wa-YHWH yeshallem-lach. En de Eeuwige zal het je vergelden. Weer die wortel, weer shalem. Ook de Griekse vertaling die Paulus las, de Septuaginta, heeft die zin: de Heer zal je met goed vergelden.
Paulus citeert de spreuk woord voor woord. En stopt vlak voor het slot. Punt.
Die weglating kan toeval zijn. Ik geloof het niet. Eén vers eerder heeft hij de vergelding bij God gelegd, de vergelding van het kwaad. Nu laat hij ook de vergelding van het goede weg. De rekening gaat aan beide kanten dicht. Wie zijn vijand brood geeft om er later voor beloond te worden, rekent nog steeds. Paulus haalt het grootboek van tafel, het rode en het zwarte.
Wat overblijft is een lichaam met honger en een lichaam met brood. Romeinen 12 begint ook bij het lichaam: stel je lichamen beschikbaar, schrijft Paulus in vers 1, als levende offergave. Wat hier gevraagd wordt, begint lager dan het gevoel, lager dan de beslissing om te vergeven. Je hoeft je wrok niet kwijt te zijn om een bord eten neer te zetten. Het lichaam van de ander heeft honger, ongeacht wat het gedaan heeft, en jouw lichaam kan voeden, ongeacht wat het voelt. Vergeving als gevoel laat zich niet afdwingen; brood laat zich wel geven.
En dan de kolen. Gechalim, gloeiende kolen, op zijn hoofd gestapeld. Over geen vers in Romeinen is zoveel getwist. Augustinus las er de brandende pijn van berouw in. Anderen wijzen op een Egyptisch boeteritueel waarin een schuldige een schaal gloeiende kolen op zijn hoofd droeg ten teken van inkeer. Weer anderen denken aan iets alledaags: wie zijn vuur had laten uitgaan, ging bij de buren kolen halen en droeg ze in een pot op het hoofd naar huis. Wie zijn vijand kolen geeft, geeft hem vuur. Warmte. Het vermogen om zijn eigen haard weer aan te steken.
Ik hoef niet te kiezen. Maar ik merk wat er gebeurt als ik ze naast elkaar leg. Alle drie gaan over een vuur dat in de ander begint te branden en dat jij niet in de hand hebt. Bij Jesaja raakt een serafijn zijn lippen aan met een gloeiende kool, en zijn schuld wijkt. Vuur op een hoofd brandt, en zuivert. Wat het met de ander doet, is niet aan jou. Jij geeft brood. Het vuur doet zijn eigen werk.
Het gezicht
In vers 17 staat een uitdrukking die ik eerst las als stijlfiguur: zie vooruit naar wat goed is, voor het aangezicht van alle mensen. Het komt uit Spreuken 3:4, waar het gaat om genade vinden in de ogen van God en mensen.
Waarom het aangezicht? Ik leg Jakobus ernaast, en daar staat het aangezicht in het middelpunt van het hele hoofdstuk. Jakobus 2 opent met een scène in de synagoge. Er komt een man binnen met gouden ringen en een stralend gewaad, en iemand in vuile kleren. De rijke krijgt een goede plaats, de arme mag staan of op de grond zitten bij de voetbank. Jakobus noemt dat prosōpolēmpsia: het gezicht aannemen. Het is een vertaling van het Hebreeuwse nasa panim, het gezicht optillen. Wie partijdig is, tilt het ene gezicht op en laat het andere hangen.
Panim is in het Hebreeuws altijd meervoud. Een gezicht bestaat nooit in het enkelvoud, omdat een gezicht altijd naar iemand toe gekeerd is. En met precies dezelfde letters, pe-nun-jod-mem, schrijf je pnim: het binnenste. Wat ik naar buiten keer en wat in mij woont, worden met hetzelfde woord geschreven.
Dat zet beide teksten in een ander licht. Bij Jakobus gaat barmhartigheid niet eens over iemand die mij iets heeft aangedaan. Ze gaat over de arme in vuile kleren, over wie ik niet zie. Het kwaad waar hij het over heeft, is dat ik het ene gezicht wel en het andere niet zie. En bij Paulus: het goede doen voor het aangezicht van álle mensen, ook voor het aangezicht van de vijand. Wie mij gekwetst heeft, verliest in mijn ogen zijn gezicht. Hij wordt een daad, een dader, een rol. Het gezicht laat ik hangen.
Misschien begint barmhartigheid daar, nog vóór het brood. Bij het optillen van een gezicht dat ik liever liet liggen. En als panim en pnim één woord zijn, dan til ik daarmee ook iets in mezelf op. Wat ik in de ander niet wil zien, is meestal iets wat ik in mezelf heb laten hangen.
Wat de schoot doet met het oordeel
Het oordeel is an-ileos, on-barmhartig, voor wie geen barmhartigheid heeft gedaan. Anileos komt nergens anders in het Nieuwe Testament voor. Jakobus moest er een woord voor maken.
Twee verzen eerder staat: wie de hele wet houdt maar in één punt struikelt, is schuldig aan alles. Holon ton nomon, de hele wet. Jakobus denkt in heelheid. Zijn brief begint ermee: volharding moet haar volle werk hebben, opdat je teleios bent, volkomen, heel. En hij spreekt over de volmaakte wet van de vrijheid. Ook hier dus shalem, alleen in Grieks gewaad.
Krisis komt van krinō: scheiden, onderscheiden, doorsnijden. Een oordeel snijdt. Het legt een lijn tussen schuldig en onschuldig, tussen goed en kwaad, tussen dit gezicht en dat. Zonder die snede is er geen recht, en zonder recht geen veiligheid. Maar een wereld van alleen maar snedes valt in stukken.
Het Hebreeuwse woord achter eleos is meestal chesed of rachamim. Rachamim is het meervoud van rechem: de baarmoeder. Barmhartigheid in het Hebreeuws is een moederschoot-beweging. Waar het oordeel scheidt, houdt de schoot bijeen wat nog niet gescheiden kan worden. Een kind in de schoot is nog niet beoordeeld. Het wordt gedragen voordat het iets gedaan heeft.
Rechem, resj-chet-mem, heeft de getallenwaarde 248. Dat is ook de waarde van Avraham. In de joodse traditie is Abraham de belichaming van chesed, de grenzeloze overvloeiende goedheid, de tent met vier open kanten. En 248 is het aantal geboden ‘doe’ in de Tora, en volgens de rabbijnen het aantal ledematen van het menselijk lichaam. Barmhartigheid zit in het hele lijf, in elk lidmaat dat iets kan doen. Bij Jakobus wordt barmhartigheid dan ook gedaan: poiēsanti eleos. Zoals je brood geeft.
In de structuur van de sefirot staat chesed rechts en gevoera, ook din genoemd, het oordeel, links. Ze zijn allebei nodig. Chesed zonder grens overspoelt, din zonder liefde verbrijzelt. In het midden staat tiferet, de schoonheid, en die heeft nog een tweede naam: rachamim. Barmhartigheid in de mystieke traditie is dus het midden waarin goedheid en oordeel elkaar vasthouden. Een midrasj op Genesis vertelt dat God de wereld eerst alleen met het oordeel wilde scheppen, en zag dat ze niet kon bestaan. Toen voegde Hij er de barmhartigheid aan toe.
En dan het werkwoord. Katakauchatai eleos kriseōs. Kauchaomai is roemen, opscheppen, en Jakobus is daar elders streng over: alle roemen in eigen kracht is kwaad. Maar barmhartigheid mag roemen. Tegen het oordeel in. In de Talmoed staat een verhaal over wat God zelf bidt. Want ja, God bidt, zeggen de rabbijnen. En wat bidt Hij? Moge het Mijn wil zijn dat Mijn barmhartigheid Mijn toorn overwint. Het woord dat daar staat, kavash, is het woord voor veroveren, onderwerpen. Dezelfde strijd die Jakobus beschrijft, speelt zich in God zelf af. De toorn is er. De barmhartigheid moet hem overwinnen, en dat gaat niet vanzelf, zelfs daar niet.
Dat ontroert me meer dan elke oproep tot vergeving. Wie barmhartig wil zijn, hoeft zijn toorn niet eerst kwijt te zijn. Ook in God bestaan ze naast elkaar. Barmhartigheid is wat er gebeurt als de schoot groter wordt dan de snede.
Wanneer de vijand aan tafel zit
De echthros van Romeinen 12 staat buiten. Vers 14 noemt hem al: wie u vervolgt. Een tegenstander van de kleine gemeente in Rome, iemand met wie je geen huis deelt. Je kunt hem brood geven en weer weggaan. Juist die afstand maakt het mogelijk om de rekening aan beide kanten te sluiten: met de vijand hoeft niets te worden opgebouwd. Hij moet alleen niet in jou gaan wonen.
Maar de Bijbel kent ook de vijand binnenshuis. Micha klaagt dat de vijanden van een man zijn huisgenoten zijn, en Jezus neemt die zin over. Wat gebeurt er als ik de logica van Romeinen 12 meeneem naar de tafel waaraan ik elke avond zit?
Tussen man en vrouw
In Genesis 2 heet de vrouw ezer kenegdo: een hulp die tegenover hem staat. Neged is tegenover, en ook: tegen. Een oude uitleg zegt het onomwonden. Is hij het waard, dan is zij hulp; is hij het niet waard, dan staat zij tegen hem. Het tegenover is ingebouwd in het paar. De spanning tussen twee polen is waar hun aantrekking vandaan komt. Wie die spanning wil wegnemen, neemt ook de liefde weg.
Neem nu Paulus’ zinnen mee naar binnen. Vergeld niet. Laat de toorn aan een ander. Geef brood en reken niets terug. Bij een vijand bewaart dat je ziel. Bij een partner gebeurt er iets anders. Wie nooit terugvraagt, wie altijd voedt en de toorn altijd buiten de relatie parkeert, wordt langzaam de ouder van de ander. De ander wordt kind. Het tegenover verdwijnt, en met het tegenover de polariteit.
De rekening die Paulus met de vijand sluit, ademt in een huwelijk. Geven en nemen, en ook kwetsen en terugvragen, houdt twee mensen op gelijke hoogte. Daarom heeft de toorn tussen partners een andere topos nodig dan bij de vijand. Geen rechter, geen God op afstand. Zijn plek is het gezicht van de ander. Panim. Uitgesproken, vóór de zon ondergaat, zodat hij niet in het lichaam hoeft te gaan wonen en niet bij de kinderen terechtkomt. Barmhartigheid tussen partners is dan het vermogen om de ander na die uitgesproken toorn opnieuw aan te kijken. Als gelijke.
Tussen ouder en kind
Hier keert het woord rechem terug, en nu letterlijk. Een ouder is voor een kind ooit schoot geweest, of had dat moeten zijn. De ouder kan het kind dragen voordat het iets heeft verdiend, de snede van het oordeel uitstellen, groter zijn dan wat het kind aanricht. Dat is de richting waarin barmhartigheid stroomt: van groot naar klein, van eerder naar later.
Omgekeerd kan het niet. Een kind kan geen schoot zijn voor zijn ouder. Wie als kind de toorn van een ouder moet dragen, of hem moet vergeven vanuit een hoogte die het kind niet toekomt, staat op de verkeerde plek. Het wordt de topos van een toorn die niet de zijne is. Soms blijft die toorn zelfs een generatie liggen. Het kleinkind draagt dan de woede van een grootmoeder die nooit boos mocht zijn, en weet niet waar zijn felheid vandaan komt.
Opvallend: het gebod over ouders gebruikt een ander werkwoord dan barmhartigheid of vergeven. Kabed et avicha we-et imecha. Kabed komt van kaved, zwaar. Geef gewicht aan je vader en je moeder. Dat vraagt geen goedkeuring van wat ze deden, en ook geen vergeving van boven af. Het kind erkent het gewicht van wie ze zijn en van wat het van hen kreeg. Wat zij schuldig bleven, laat het bij hen. Misschien is dat de vorm die Romeinen 12:19 krijgt in de verhouding van kind tot ouder: wreek uzelf niet, en draag ook niet wat aan een ander toebehoort.
En als een partner of een ouder voor een tijd werkelijk vijand is geworden? Dan wordt Paulus weer bruikbaar, juist omdat hij over afstand spreekt. Brood geven op een afstand die je beschermt. Of die afstand ooit weer een tafel wordt, staat in geen van deze teksten.
Voor zover het uit u komt
In vers 18 staat een voorbehoud dat ik bij eerste lezing oversloeg: ei dynaton, to ex hymōn. Als het mogelijk is. Voor zover het uit u komt. Paulus, die in dezelfde zinnen zo onvoorwaardelijk klinkt, rekent erop dat vrede soms onmogelijk is. Dat er mensen zijn met wie geen vrede te houden valt, hoeveel brood je ook geeft. Wat uit jou komt, kun je geven. Wat uit de ander komt, niet.
Dat ontslaat niemand. Het zet de verantwoordelijkheid precies op haar plek: bij jouw kant van de lijn, en daar volledig. Wie meer neemt dan zijn deel, wie de vrede ook namens zijn vijand wil dragen, gaat boven hem staan. Dan wordt barmhartigheid een vorm van macht.
En dan het slot: laat je niet overwinnen door het kwade, maar overwin het kwade en tō agathō, in het goede. Het voorzetsel en betekent ook ‘in’: het goede als een ruimte waarin je gaat staan, meer dan als een wapen in je hand.
Wie wordt hier eigenlijk overwonnen? Paulus noemt als tegenstander het kwade, en de vijand komt in die zin niet voor. Het kwaad hangt tussen ons in en zoekt een lichaam om in te wonen. Als ik terugsla, heeft het er een gevonden: het mijne. Dan heeft het kwaad gewonnen, ook als ik de ruzie win. Ik ben geworden wat me werd aangedaan.
Ik kom terug bij het woord dat ontbrak. Misschien staat het er niet omdat het nog te vroeg is. Deze teksten wonen in de tijd vóór de vergeving, de tijd waarin de wrok er nog is en de handen toch al iets moeten doen. Of daar ooit vergeving uit groeit, kan ik niet zeggen. Dat komt niet uit mij.
God bidt, zeggen de rabbijnen, dat Zijn barmhartigheid Zijn toorn mag overwinnen. Er staat niet bij of het verhoord wordt.
LEES OOK:
* Uitnemender-en-de-minste-zijn
* Genade-een-analyse-van-een-fundamenteel-begrip/
* In-een-liefdesrelatie-is-er-geen-genade
* Vergeef-elkaar-zoals
* Dienen het hoogste goed