Het huis dat zij was – schaamte

Er is een reflex die aan elk woord voorafgaat. Iemand die een moeilijk verhaal vertelt en, op het moment dat het over haarzelf gaat — niet over wat er gebeurd is, maar over wat zij ís in wat er gebeurd is — de blik laat zakken. De schouders trekken iets naar binnen. De hand gaat, zonder dat er een gedachte aan te pas komt, naar de mouw, de kraag, iets dat bedekt kan worden. Dat gebeurt sneller dan enig oordeel. Sneller dan het besef dat er iets te verbergen zou zijn. Het lichaam weet het al, voordat het hoofd de vraag heeft kunnen stellen: mag ik hier nog zijn, met dit?

Schaamte is niet hetzelfde als schuld, en dat onderscheid is waar ik moet beginnen, ook al voelt het als een omweg. Schuld zegt: ik heb iets gedaan. Schaamte zegt iets anders, iets dat veel dieper zit en veel moeilijker te repareren is: ik bén iets. Schuld gaat over een daad die je nog kunt goedmaken. Schaamte gaat over een bestaan waarvoor geen genoegdoening bestaat, omdat er niets is gedáán dat je kunt terugdraaien — er is iets, dat jij bent.

Dat verschil is niet zomaar een definitiekwestie. Het verklaart waarom een vrouw die scheidt zich vaak dieper schaamt dan de feiten rechtvaardigen — soms zelfs dieper dan wanneer zij zelf is vernederd, bedrogen of geslagen. Schuld is evenredig aan wat er gebeurd is. Schaamte niet. Schaamte is niet gebonden aan wat waar is. Ze is gebonden aan wat zichtbaar wordt.

Dat brengt me bij de plek waar schaamte voor het eerst opduikt, in Genesis. Voor de val staat er, met een eenvoud die bijna over het hoofd wordt gezien: zij waren beiden naakt, en schaamden zich niet voor elkaar. Geen schaamte is dus de oorspronkelijke staat — niet iets wat ontbreekt, maar iets wat er wél was en verdween. Onmiddellijk na de val is het eerste dat gebeurt niet een straf. Het is een verbergen. Ze naaien vijgenbladeren aaneen. En als God vraagt waar ze zijn, is het antwoord van de mens niet een schuldbekentenis maar een schaamtereactie: ik hoorde U, en ik verborg mij, want ik was naakt. Schaamte is hier, vanaf het eerste ogenblik dat ze bestaat, verbonden met een blik die zou kunnen zien wat er is — en de doodsangst dat die blik zou kunnen leiden tot verstoting. Niet: wat heb ik gedaan. Maar: wat, als men ziet wat ik ben, gebeurt er dan met mijn plek hier?

Dat is de wortel die Bert Hellinger zou herkennen als het eerste recht van ieder lid van een systeem — er bij mogen horen — en het lichaam heeft dit recht zo diep verankerd dat de dreiging ervan, lang voordat er ooit een woord aan te pas komt, al voelbaar is als schaamte. Schaamte is niet een oordeel dat van buiten komt. Het is het lichaam dat, eerder dan het verstand, al weet: hier kan uitsluiting dreigen.

Maar dan moet ik verder, want dit verklaart nog niet waarom het juist de vrouw is die deze last zwaarder draagt dan de man, bij eenzelfde scheiding, met dezelfde feiten.

Hier vind ik iets in de rabbijnse traditie dat ik niet had verwacht toen ik erin dook. Als Mozes bij de Sinaï het volk moet toespreken, zegt God tegen hem: zo zult gij zeggen tot het huis van Jakob — Beit Ja’akov — en vertellen aan de zonen van Israël. De Mechilta, en Rasji in haar spoor, leggen uit dat “het huis van Jakob” hier de vrouwen aanduidt. Niet een gebouw. De vrouwen zélf zijn het huis. En in Sota 17a staat een leer die dat nog verder opent: het woord voor man, ish, en het woord voor vrouw, isha, verschillen van elkaar in precies twee letters — de jod in ish en de hei in isha. Samen spellen die twee letters de Naam van God. Haal je die letters weg, dan blijft er van beide woorden hetzelfde over: esh — vuur. Een man en een vrouw zijn, zonder de aanwezigheid van die Naam tussen hen, niets anders dan twee keer hetzelfde vuur, dat verwarmt zolang het gedragen wordt en verteert zodra het niet meer gedragen wordt.

Wat dit betekent voor een vrouw die scheidt, is niet iets wat ze zichzelf bewust vertelt — het is dieper opgeslagen dan een gedachte. Zij is, in deze taal, niet degene die een huis verliet. Zij is het huis. Als het huwelijk instort, is wat in haar eigen lichaam wordt gevoeld niet: er is iets buiten mij ingestort. Het is: ik ben ingestort. De schaamte van een man bij een scheiding gaat vaker over falen — ik ben tekortgeschoten in een taak. De schaamte van een vrouw gaat vaker over bestaan — ik was het huis, en het huis is er niet meer, dus wat ben ik nog.

Wat er in die rabbijnse taal eigenlijk gebeurt, is dat de vrouw niet wordt vergeleken met een huis. Ze wordt de plek waar de Naam zou moeten wonen. Sota 17a zegt het met de grootst mogelijke stelligheid: als man en vrouw in verdienste leven, rust de Gods inwonende aanwezigheid tussen hen. Dat betekent dat het instorten van een huwelijk, in deze mystieke lezing, niet zomaar het uiteenvallen van een relatie is. Het is het wegtrekken van een aanwezigheid die daar hoorde te wonen. En omdat de vrouw in deze traditie zo nadrukkelijk wordt geïdentificeerd met de plek van die inwoning, valt de vraag die eigenlijk over het huwelijk gaat — is de God hier nog, of is ze vertrokken — onbewust samen met een andere vraag, een die nooit zo bedoeld was: is zij, de vrouw, nog een plek waar iets heiligs kan wonen, of is ze dat niet meer.

Dat is een verpletterende vergissing, en ik noem het met opzet een vergissing — want de tekst zegt dit niet over haar. Hij zegt het over de ruimte tussen twee mensen. Maar schaamte redeneert niet met de precisie van een tekst. Ze grijpt het dichtstbijzijnde lichaam, en dat is, in deze beeldtaal, het hare.

Eugen Drewermann zou hier wijzen op iets dat instituties, kerkelijke zowel als sociale, stelselmatig doen: ze gebruiken schaamte in plaats van schuld, omdat schaamte geen proces nodig heeft. Schuld vereist een daad, een onderzoek, een weging van wat er werkelijk is gebeurd. Schaamte heeft alleen een blik nodig. Niemand hoeft te bewijzen dat een vrouw iets verkeerd heeft gedaan om haar toch, alleen door de blik van de omgeving, te laten voelen dat er iets mis is met wat ze ís. Dat is efficiënter dan schuld, en veel wreder, want het is oncontroleerbaar. Je kunt je verweren tegen een beschuldiging. Tegen een blik kun je je niet verweren.

En dan is er nog de plek zelf — Bert Hellingers derde wet, de juiste plaats innemen. Een vrouw die scheidt, verliest niet alleen een relatie. Ze verliest een woord dat haar plek benoemde — echtgenote, “vrouw des huizes” — en treedt een ruimte binnen waarvoor de traditie, die haar zo nauwkeurig “huis” had genoemd, geen nieuw woord heeft klaarliggen. Er bestaat geen erenaam voor wat zij wordt. Die stilte, dat gebrek aan een volgende naam, is niet neutraal. Het voelt als plaatsverlies, en plaatsverlies voelt in het lichaam altijd als schaamte, lang voordat het verstand er iets van begrijpt.

Kazimierz Dąbrowski zou misschien de vraag stellen die het meest ongemakkelijk is om te stellen: is deze schaamte een teken dat er iets misging — of een teken dat een oud, van buiten opgelegd zelfbeeld het onderspit delft tegen een waarheid die de vrouw zelf al kent, dieper dan het zelfbeeld reikt? Schaamte die zich vastklampt aan een identiteit die iemand nooit zelf heeft gekozen — ik ben het huis — is niet noodzakelijk een teken dat er iets is misgegaan. Het kan het geluid zijn van een oude naam die loslaat, terwijl er nog geen nieuwe is uitgesproken.

Wat mij hier achterlaat, is geen troost. Het is de vraag of de schaamte die zij voelt, ooit werkelijk van haar is geweest — of dat ze, al die tijd, de naam droeg van een plek die nooit haar hele wezen had mogen zijn.