De vonk in het gebroken vat

Ik wil niet beginnen bij de vraag hoe je het verschil ziet of een huwelijk nog te redden valt of niet. Dat is de vraag die iedereen aan mij stelt, en het is de verkeerde vraag om mee te beginnen, want ze veronderstelt dat het verschil in het gedrag zit — in hoe hard er wordt geruzied, hoe lang de stiltes duren, hoeveel er is gezegd dat niet terug te nemen valt. Dat is oppervlakte. Twee mensen kunnen elkaar verschrikkelijk toetakelen en er toch nog samen uit komen. Twee mensen kunnen nauwelijks nog ruzie maken — beleefd, kil, functioneel — en toch is er al niets meer.

Maar waar zit het dan wel?
Paulus geeft, zonder dat hij het zo bedoelt, een instrument aan in 1 Korintiërs 13 — een tekst die bijna altijd wordt voorgelezen op bruiloften, losgesneden van waar hij staat. Hij staat niet op een bruiloft. Hij staat midden in een brief aan een gemeente die uit elkaar valt over de vraag wie het belangrijkste geestelijke gave heeft, wie het hardst mag spreken, wie gelijk heeft. Hoofdstuk 12 eindigt met ruzie over rangorde. Hoofdstuk 14 gaat weer over wie het woord mag voeren. En daartussenin als chirurgisch instrument, zet Paulus een definitie neer die niet beschrijft wat liefde voelt, maar wat liefde dóet — en vooral, wat ze laat.

Twee woorden daarin zijn de moeite van het uitpakken waard.
* Zij laat zich niet paroxynetai, meestal vertaald als “wordt niet verbitterd” of “raakt niet geprikkeld.” Het woord zit dichter bij een spasme dan bij een gevoel — een paroxysme is een plotselinge, oncontroleerbare uitbarsting, een reflex die het lichaam overneemt zonder dat de wil er nog aan te pas komt.
* Zij rekent het kwade niet toe. Logizetai is een boekhoudterm. Het is het woord voor het bijschrijven van een bedrag in een grootboek. Niet vergeven in de zin van een gevoel van clementie. Vergeven in de zin van: er wordt geen boekhouding bijgehouden.

In een huwelijk in crisis wordt de boekhouding wel degelijk bijgehouden. Dat is niet het verschil. Mensen onthouden elkaars fouten, ze zijn geprikkeld, ze hebben die plotselinge uitbarstingen waar Paulus het over heeft. Het verschil zit ergens anders: in wat er gebeurt terwijl die boekhouding wordt bijgehouden. Want er is, zolang het huwelijk leeft, nog iets dat zich ertegen verzet — een stem, hoe zwak ook, die middenin het bijhouden zelf opstaat en zegt: dit klopt niet. Dit is niet wie ik wil zijn. Ik wil dit niet blijven doen.

Die stem hoeft niets te winnen. Ze hoeft de ruzie niet te stoppen, de kilte niet op te lossen. Ze hoeft alleen te bestaan — als wrijving, als ongemak, als iets dat nog knaagt.
En dát is precies wat er stopt wanneer een huwelijk sterft. Niet de ruzies — die worden vaak juist minder, stiller, beleefder. Wat stopt is de wrijving zelf. De boekhouding wordt niet meer bevraagd door iets dat erboven staat; ze wordt het enige dat er nog is. Ze verandert van een symptoom in een systeem — van iets dat er is, in iets waar alles doorheen gaat. En zodra dat gebeurt, voelt niemand meer dat het bijhouden zélf het probleem is. Het is dan gewoon: hoe het hier gaat.

Kazimierz Dąbrowski geeft hier een naam aan die stem: de derde factor. Niet de eerste factor — wat je van je omgeving hebt meegekregen, de vorm, de opvoeding, de norm. Niet de tweede factor — de instincten, de directe reactie, het spasme of de uitbarsting zelf. Maar een derde kracht, autonoom, die te midden van de chaos van een desintegratie in staat is te onderscheiden tussen wat lager is en wat hoger, en die richting kiest, ook zonder garantie op resultaat.
Lager is bij hem alles wat automatisch is. Niet fout — automatisch. De eerste factor: wat je hebt meegekregen zonder dat je het hebt gekozen, de norm van je omgeving, de vorm die je hebt aangenomen omdat iedereen om je heen die vorm had. En de tweede factor: het instinct, de directe drift, het paroxysme zelf — wat het lichaam doet voordat er iemand thuis is om te kiezen. Beide zijn niet moreel laag. Ze zijn functioneel laag, in die zin dat er niemand aan het stuur zit. Er reageert iets, er herhaalt iets, er wordt iets nagebootst — maar er kiest niemand.
Hoger is dan niet: het betere gedrag. Hoger is: het moment waarop er voor het eerst een afstand ontstaat tussen wat er automatisch gebeurt en degene die het opmerkt. Dąbrowski noemt dat meerlagigheid: het vermogen om niet alleen te zien wat er is, maar te zien dát er een verschil bestaat tussen wat is en wat zou kunnen zijn. Zodra iemand voor het eerst denkt: dit doe ik, maar dit ben ik niet — is hoger bewust. Niet als prestatie. Als waarneming.

Een crisis waarin die derde factor nog aanwezig is — hoe zwak ook — is wat Dąbrowski positieve desintegratie noemt: het uiteenvallen van een oude, aangepaste vorm op weg naar iets waarachtigers. Een uiteenvallen zonder die derde factor is geen groei. Het is gewoon verval — chaos die zichzelf niet meer kan orienteren, en die niet naar een hoger niveau leidt maar naar verdoving, naar het definitief loslaten van de vraag of het anders zou kunnen.

Het onderscheid dat ik zoek, zit dus niet in de intensiteit van de crisis. Het zit in de vraag of er, bij minstens een van de twee, nog een derde factor ademt — een stem die nog vraagt of het anders kan, ook al vindt ze op dit moment geen enkel antwoord.

Bert Hellinger geeft me daarbij een tweede meetpunt, dichter bij het lichaam. De balans van geven en nemen is niet een boekhouding van rechtvaardigheid — wie evenveel geeft als hij ontvangt. Het is een levende beweging: zolang er nog iets gegeven wordt, al is het onhandig, al is het beschadigd door wat eraan voorafging, is er nog beweging in het systeem. Dood is een huwelijk niet wanneer er oneerlijk wordt gegeven en genomen. Dood is het wanneer het geven zelf is opgehouden — wanneer beide partners alleen nog nemen, of alleen nog beschermen wat ze hebben, beschuldigen over wat ze niet hebben gekregen en niemand meer de beweging naar de ander maakt die geven heet. Datzelfde geldt voor erkennen wat er is: in een crisis kan de een de pijn van de ander nog, al is het even, echt zien. In een dood huwelijk is die ander onzichtbaar geworden — niet vergeten, maar structureel niet meer waargenomen als iemand die evenveel weegt.

Wat me nu bezighoudt is of “levend” en “dood” wel de juiste woorden zijn voor wat hier gebeurt. Die woorden veronderstellen namelijk nog steeds één ding: dat er één vat is, en dat de vraag is of dat ene vat nog klopt of niet meer klopt. Maar wat is een verschil tussen een vat dat breekt, en twee vaten die nooit één zijn geworden.
Ik kom uit bij een beeld uit de joodse mystiek. In die leer wordt de schepping voorafgegaan door een moment waarop het licht van de Oneindige wordt uitgegoten in vaten die het moeten dragen. En wat de vaten breekbaar maakt, is niet de hoeveelheid licht. Het is dat ze ieder voor zich ontvangen — apart, ongemengd, zonder de ander in zich mee te dragen. Een vat dat alleen zichzelf is, draagt alles wat het ontvangt alleen. En dat breekt.

Dat is de vraag die ik eigenlijk stel wanneer ik naar een huwelijk kijk dat “dood” lijkt. Niet: is het vat gebroken door wat er is gebeurd. Maar: was hier ooit één vat — of waren het, onder de vorm van het huwelijk, twee vaten die naast elkaar stonden en dachten dat naast elkaar staan hetzelfde was als één worden? Twee mensen kunnen jaren getrouwd zijn en toch nooit iets van de ander in zich hebben opgenomen. Ieder heeft zijn eigen pijn alleen gedragen, zijn eigen impuls alleen gevoeld, zijn eigen norm alleen toegepast — naast de ander, niet vermengd met de ander. En zo’n vat breekt niet omdat de crisis te zwaar was. Het was nooit gebouwd om iets samen te dragen.

En wat er gebeurt na zo’n breuk, is niet dat de liefde verdwijnt. De vonken van liefde vallen uiteen, verspreid, en raken gevangen in de scherven van wat ooit de vorm was die twee mensen deelden. Het herstel dat daarop volgt is niet het lijmen van dat oude vat. Het is het verzamelen van de vonken van liefde, waar ze ook terechtgekomen zijn — en het vinden van een vorm die ze wél kan dragen. Soms is die vorm hetzelfde huwelijk, opnieuw gebouwd, dit keer niet als twee losse vaten naast elkaar maar als één dat de ander in zich toelaat. En soms is die vorm er niet meer, en is het enige eerlijke wat overblijft: de vonk van liefde redden, ook als dat betekent dat dit vat haar niet meer kan dragen.

Dat verandert de vraag die ik aan het begin stelde. De vraag is niet: is dit huwelijk levend of dood. Die vraag veronderstelt dat het vat zelf het wezenlijke is, en dat het wezenlijke gered is als het vat heel blijft. Maar in deze leer is het vat nooit het wezenlijke geweest. Het wezenlijke is de liefde. En de vraag die overblijft, ongemakkelijker dan het oorspronkelijke onderscheid, is: is er hier nog een vonkje liefde te verzamelen — en is dít vat, deze specifieke vorm, met deze twee mensen, nog in staat die liefde te dragen, of is het vat zelf te ver gebroken, zodat het krampachtig vasthouden aan de oude vorm de liefde juist laat wegvallen in plaats van haar te redden?

Dat is dus geen vraag die met een checklist te beantwoorden is — niet met hoe vaak er ruzie is, niet met hoelang de stilte duurt. Het is een vraag die vraagt of er, in wat er nog gebeurt tussen twee mensen, een derde factor ademt die nog kiest, een geven dat nog beweegt, een erkennen dat de ander nog ziet — en of dat samen genoeg is om een vonk van de liefde te dragen. Of dat het vasthouden aan het vat, uit angst voor wat het zou betekenen als het breekt, precies datgene is waardoor de liefde verloren gaat.

Ik kan dat onderscheid niet voor een ander maken. Geen tekst kan dat. Wat de tekst wel doet, hier, is de vraag zuiverder stellen dan het gevoel dat meestal aan het begin ervan staat: mag ik weg? De vraag die overblijft is een andere: is er hier nog een vonk van liefde om te redden? Was/is er een gezamenlijk vat?

Lees ook:
* waar-de-liefde-eindigt-in-een-bevel
* cassandra-syndroom
* mannen-wat-een-gezeur
* watjes-van-mannen
* fasen-van-de-relatiecrisis/
* relatiecrisis-niet-beslecht/
* even-uit-elkaar-relatieherstel/