Wat, wie, wanneer, voor wie

Vier vragen in één zin
De vier vragen staan al bij elkaar. Tweeduizend jaar oud, in één zin van Hillel de Oudere (ca. 30 v.Chr. – 10 n.Chr.), in de Spreuken der Vaderen (een rabbinieke tekst uit de Misjna – Pirkei Avot 1:14): “Als ik er niet ben voor mij, wie is er voor mij? En als ik er alleen voor mezelf ben, wat ben ik? En als het niet nu is, wanneer dan?”

Ik lees het in het Hebreeuws en ze staan er gewoon. Mi, wie. Ma, wat. Ématai, wanneer. En de vierde, voor wie, zit niet in een vraagwoord maar in het kleinste woord van de zin, dat er twee keer in staat: li, voor mij. Een lamed met een jod eraan. De lamed is de letter van de richting, het voorzetsel naar-toe. De jod is het kleinste teken van het alfabet, het punt waaruit alle andere letters getekend worden, en hier staat hij voor het ik. Voor-mij: een richting die eindigt in een punt.

Hillel stelt de vragen in een andere volgorde dan ik zou doen. Hij begint niet bij wat ik wil. Hij begint bij wie. En vóór die eerste vraag schrijft hij iets wat in elke vertaling verdwijnt: ein ani. Twee woorden naast elkaar, met dezelfde drie letters: alef, jod, noen. Ein is ‘er is niet’. Ani is ‘ik’. Het ik en het niets staan schouder aan schouder, gespeld uit hetzelfde materiaal, alleen in een andere volgorde.

In de joodse mystiek heet de hoogste plek die nog een naam heeft Ajin, het Niets. Dezelfde letters weer. Het is de plaats boven alle eigenschappen, waar de wil ontspringt voordat hij iets wil. Wie de zin van Hillel zonder de ‘als’ leest, leest: ein ani li – er is geen ik voor mij. En meteen daarna: mi li, wie dan?

Daar begin ik. Bij een ik dat in zijn eigen letters al het niets meedraagt, en een vraag die pas kan opkomen als dat ik even wegvalt.

Ma – wat

Het woord ma, telt 45: mem is 40, he is 5. Adam, telt ook 45: alef 1, dalet 4, mem 40. De mens heeft in de getallen van de Thora de waarde van een vraagwoord. Hij is, rekenkundig gezien, een ‘wat?’.

Mozes weet dat. Als het volk in de woestijn moppert, zegt hij met Aharon: – en wij, wat zijn wij? (Exodus 16:7). De Talmoed (Choellin 89a) leest dit als de diepste nederigheid in de hele Schrift, dieper dan die van Abraham, die zichzelf nog ‘stof en as’ noemde. Stof en as is tenminste iets. Mozes noemt zichzelf een vraag.

De Zohar gaat nog een stap verder en splitst het woord voor wijsheid, chochma, in tweeën: koach ma, de kracht van het ‘wat’. Wijsheid is in die lezing het vermogen om de vraag open te houden. Het eerste licht dat in de wereld valt, de eerste sefira na de wil, heeft een vraag als binnenkant.

Als ik dus vraag ‘wat wil ik?’, dan zit er in dat eerste woord al een tweede vraag gevouwen: wat ben ik? Zolang ik denk dat ik een iets ben, iemand met een vaste vorm, kan ik mijn verlangen behandelen als een bezit, als iets dat ik heb en dat ik moet ordenen. Als ik een ‘wat’ ben, dan is mijn verlangen eerder een beweging die door mij heen gaat.

Dat laatste staat letterlijk in het Hebreeuwse woord voor wil: ratson. Resj, tsade, waw, noen. Herschik de letters en je krijgt tsinor: een buis, een kanaal, een goot waar water doorheen stroomt. De chassidische meesters hebben die omzetting niet bedacht om er een les aan te hangen; ze lag er, en ze hebben haar gezien. De wil is een leiding. Iets loopt erdoorheen. Wat er doorheen loopt, is nog een andere vraag.

En er is nog een tweede verwantschap. In het eerste hoofdstuk van Ezechiël bewegen de levende wezens rond de troon ratso wasjov (Ezechiël 1:14): rennend en terugkerend. Ratso, rennen, komt grammaticaal uit een andere stam dan ratson, maar klinkt er zo dicht tegenaan dat de chassidische lezers ze nooit meer los van elkaar hebben gehoord. Wil is de beweging die uitloopt, naar iets toe, weg van waar ik ben. Maar de wezens blijven niet weg. Ze keren terug. Een wil die alleen uitloopt, raakt zijn bron kwijt; een wil die alleen terugkeert, komt nooit in de wereld aan.

De vraag ‘wat wil ik?’ meet dus eigenlijk een richting: ben ik aan het uitrennen of aan het terugkeren? En wie dat eerlijk bekijkt, merkt dat veel van wat we ‘willen’ noemen een vlucht is, rennen zonder terugweg, en dat veel van wat we ‘rust’ noemen een terugkeer is die nooit meer vertrekt.

Mi – wie

Jesaja zegt het tegen een volk in ballingschap: hef je ogen omhoog en zie: wie heeft deze geschapen? (Jesaja 40:26). De Zohar leest die zin in de inleiding op het hele werk, en blijft hangen bij twee woorden: mi, wie, en éle, deze.

Éle zijn de dingen waar je naar kunt wijzen. Deze sterren, deze zaken, deze verlangens. Mi is wat je niet kunt aanwijzen, de vraag zelf, de verborgen wereld boven de dingen. Schuif de letters in elkaar en er staat Elohiem: alef, lamed, he – en dan jod, mem. God is in die lezing letterlijk de som van een vraag en een aanwijsbaar ding.

En dan legt de Zohar een verband dat ik niet meer kan vergeten. Bij het gouden kalf roept het volk: dit zijn uw goden, Israël (Exodus 32:4). Éle zonder mi. De aanwijsbare dingen, losgemaakt van de vraag die ze droeg. Afgoderij begint in die taal op het moment dat iemand het ‘deze’ vasthoudt en het ‘wie’ laat vallen.

Dat raakt precies aan de tweede vraag. Wie alleen vraagt ‘wat wil ik?’ en een antwoord vindt – dit huis, deze relatie, deze positie – heeft een éle in handen. Pas de vraag ‘wie wil dit in mij?’ brengt de mi terug. Zonder die tweede vraag wordt ieder vervuld verlangen een klein kalf.

Mi telt 50: mem 40, jod 10. De Talmoed (Rosj Hasjana 21b) spreekt over vijftig poorten van inzicht, van bina, en zegt dat Mozes er negenenveertig doorging. De vijftigste bleef dicht. De vraag ‘wie?’ heeft de waarde van de poort die niet opengaat. Dat verandert de vraag. Ik stel haar niet om een antwoord te vinden; ze is zelf de bovenste verdieping van het huis, en ik kom er nooit helemaal binnen.

Wat ligt daar dan, achter die laatste poort? De mystieke kaart van de sefirot zet helemaal bovenaan keter, de kroon, en de chassidische uitleg verdeelt die kroon in twee lagen. De buitenste laag is ratson, wil. De binnenste laag is ta’anoeg, verrukking, vreugde, genot. Onder iedere wil ligt een genot dat die wil aandrijft. Ik wil iets omdat er iets in mij verwacht dat het goed zal voelen, heel diep, op een plek die ouder is dan mijn redenen.

Het Boek van de Schepping, Sefer Jetsira (2:4), zegt daarover een zin die ik hier helemaal neerzet: én betova lema’la me’oneg, we’én bera’a lemata minega – er is in het goede niets hoger dan oneg, genot, en in het kwade niets lager dan nega, plaag. Oneg, en nega. Dezelfde drie letters. Ajin, noen, gimel. Alleen zet oneg de ajin – de letter die ook ‘oog’ en ‘bron’ betekent – vooraan, en schuift nega haar naar achteren.

De vreugde en de wond zijn uit hetzelfde gemaakt. Nega is in Leviticus het woord voor de huidaandoening, de plek waar iets van binnen naar buiten breekt. Wie het genot onder een verlangen volgt, kan uitkomen bij de bron, of bij de plek waar ooit iets kapot ging en sindsdien steeds weer opengaat. Wat in mij iets wil, kan een kind zijn dat toen niet kreeg wat het nodig had, en nu met de kracht van een volwassene blijft grijpen naar wat het destijds miste. Dat verlangen voelt als oneg. Het is nega met de ajin verkeerd om.

Juist omdat de letters dezelfde zijn, kan ik ze van binnenuit niet uit elkaar houden en weet ik het niet. Het enige verschil zit in waar de ajin staat: of het oog vooraan kijkt, of achteraan meekijkt. Misschien is de vraag ‘wie wil dit in mij?’ niets anders dan dit: de ajin naar voren halen. Kijken voordat ik grijp.

Tesjoeka – het verlangen dat bij de deur ligt

Het Hebreeuws heeft een woord voor het verlangen dat trekt, dat een mens naar iets toe doet buigen: tesjoeka. Het komt in de hele Hebreeuwse Bijbel drie keer voor. Niet vaker. En de drie plaatsen vormen samen een verhaal dat niemand bewust heeft geschreven.

De eerste keer, Genesis 3:16, na de verdrijving: naar je man zal je verlangen uitgaan. Het verlangen als onderdeel van een gebroken orde, een trek die afhankelijk maakt.

De tweede keer, Genesis 4:7, God tegen Kaïn, vlak voordat hij zijn broer doodslaat: aan de deur ligt de zonde op de loer; naar jou gaat haar verlangen uit, maar jij kunt over haar heersen. Hier is het verlangen niet meer van de mens. Het komt van buiten, van iets dat bij de opening ligt, en het wil hém.

De derde keer, Hooglied 7:11: ik ben van mijn geliefde, en naar mij gaat zijn verlangen uit. Hetzelfde woord, dezelfde richting als bij Kaïn: het verlangen komt naar mij toe. Maar nu is het de geliefde die verlangt.

Ik lees die drie naast elkaar en zie dat de vraag ‘wie wil dit in mij?’ te eenvoudig gesteld was. Soms ben ik niet degene die verlangt. Soms ben ik degene naar wie verlangd wordt – door wat bij de deur ligt, of door de geliefde. Van binnenuit voelen die twee hetzelfde: iets trekt. De Thora gebruikt er één woord voor. Wat Kaïn wordt opgedragen, is erover te heersen, timsjol, het woord dat ook voor het bestuur van een koning wordt gebruikt. Wie heerst, ontkent het volk niet. Hij geeft het een plaats.

Dan het woord dat in het Nederlands meestal ‘neiging’ heet: jétser. Het komt van jatsar, vormen, boetseren, zoals een pottenbakker klei vormt. In Genesis 2:7, waar God de mens vormt uit stof, staat wajitser, met twee keer de letter jod. Twaalf verzen later, waar God de dieren vormt (Genesis 2:19), staat wajitser met één jod. De Talmoed (Berachot 61a) ziet het: de mens is gevormd met twee jetsariem, twee vormkrachten, de goede en de kwade. Het dier heeft er één, en dus geen innerlijke vraag.

Maar kijk wat jétser eigenlijk zegt. Het is een vorm. Psalm 103:14: Hij kent ons maaksel, onze vorm. En Genesis 8:21, na de vloed: de vorm van het menselijk hart is slecht vanaf zijn jeugd. Vanaf zijn jeugd. De kwade neiging is in deze taal een vorm die het hart vroeg heeft aangenomen, in de jaren waarin het nog klei was. Wat in mij wil, heeft de vorm van de handen die mij toen vasthielden, of niet vasthielden.

En toch staat er in het Sjema, Deuteronomium 6:5: je zult de Eeuwige liefhebben met heel je hart. Het gewone woord voor hart is lev met één beet. Hier staat levav, met twee. De Misjna (Berachot 9:5) leest: met beide neigingen. De dubbele jod van het vormen en de dubbele beet van het liefhebben horen bij elkaar. Liefhebben begint dus niet pas nadat een van de twee in mij is uitgeschakeld. Het gebeurt met allebei.

Maimonides schrijft in zijn wetboek (Hilchot Gerusjin 2:20) een zin die dit nog verder openbreekt. Iedere mens, zegt hij, wil in de grond het goede. Wat hem daarvan afhoudt, is de vorm die over zijn wil heen is gegroeid. Als die vorm wordt gebroken, zegt hij uit zichzelf: ik wil. De ware wil ligt onder de wil die ik ken. ‘Wat wil ik?’ krijgt dan een ongemakkelijke kant: het eerste antwoord dat opkomt, is misschien juist de korst.

Ématai – wanneer

Hillel had matai kunnen schrijven: het gewone woord voor wanneer. Hij schrijft ématai, met een alef ervoor en een jod ertussen. Ik haal de twee jods eruit en houd over: alef, mem, taw. Emet, Waarheid.

De Talmoed van Jeruzalem (Sanhedrin 1:1) merkt op dat emet gespeld is met de eerste letter van het alfabet, de middelste en de laatste. Begin, midden, eind. Waarheid is wat de hele lengte van de tijd beslaat. En in Hillels vraagwoord voor ‘wanneer’ staat die waarheid, opengebroken door twee jods. Twee jods: hetzelfde getal als in het wajitser waarmee de mens gevormd werd met zijn twee neigingen. Ik weet niet of Hillel dat zag. Ik weet ook niet of het ertoe doet of hij het zag. Het staat er.

Wat het zou kunnen betekenen: de vraag wanneer is de waarheid zoals die in een mens met twee neigingen uiteenvalt. Voor God is emet één beweging van alef tot taw. Voor mij komt er tijd tussen. De twee jods schuiven tussen begin en eind, en daardoor ontstaat het ‘nog niet’ en het ‘niet meer’, het uitstellen en het spijt hebben. Tijd is wat er gebeurt als waarheid door een verdeeld hart moet.

Hillel zet er achsjaw tegenover, nu. Waar dat woord vandaan komt, weten de taalkundigen niet goed; het heeft geen duidelijke wortel, geen familie van verwante woorden om zich heen. Het staat alleen.

Het Hebreeuws heeft twee woorden die dieper liggen dan klokketijd. Het eerste is zman, tijd. Van dezelfde stam komt hazmana, uitnodiging, en mezoeman, klaargezet, bestemd. Tijd is in deze taal een uitnodiging die klaarstaat. Het tweede is mo’éd, de vastgestelde tijd, het feest. Het komt van ja’ad, afspreken, en van diezelfde stam komt de tent in de woestijn, de ohel mo’éd: de tent van de ontmoeting. Een vastgestelde tijd is een afspraak tussen twee partijen.

Prediker opent zijn derde hoofdstuk met een zin die ik altijd las als berusting: alles heeft zijn tijd, er is een uur voor ieder ding onder de hemel (Prediker 3:1). Maar het woord dat hier met ‘ding’ wordt vertaald, is chéféts, חפץ. En chéféts betekent eerst: verlangen, lust, welbehagen. Er staat dus ook: ieder verlangen heeft zijn uur.

Daarmee draait de vraag ‘wanneer wil ik dit?’ om. Ik dacht dat het een vraag naar urgentie was: wacht niet, doe het nu. Maar Prediker zegt dat een verlangen een eigen uur heeft, een ét, dat ik niet zelf vaststel. Het is een zman, een uitnodiging, en een mo’éd, een afspraak waar de andere partij ook bij hoort. Een verlangen dat ik naar voren trek, voordat zijn uur er is, grijpt. Een verlangen dat ik voor me uit schuif als het uur er wel is, laat de ontmoeting leeg.

Hillel en Prediker spreken elkaar niet tegen. Hillel zegt: als het niet nu is, wanneer dan? Prediker zegt: alles heeft zijn uur. Samen zeggen ze dat het nu het enige moment is waarop ik kan merken of het uur gekomen is. Ik kan het niet plannen. Ik kan alleen aanwezig zijn wanneer de uitnodiging er ligt.

Le-mi – voor wie

De traditie heeft voor de vierde vraag een eigen woord: lisjma. Iets doen lisjma is het doen omwille van zichzelf, om de zaak zelf. Letterlijk staat er: voor haar naam. Lamed, de letter van de richting. Dan sjém, naam. Dan de he, het vrouwelijke bezittelijke achtervoegsel: van haar.

Ik tel ratson nog eens na. Resj 200, tsade 90, waw 6, noen 50. Samen 346. En dan sjemo, שמו, zijn naam: sjin 300, mem 40, waw 6. Ook 346.

De wil en de naam hebben dezelfde waarde. Wat ik vond in het eerste woord van de eerste vraag, keert terug in de laatste vraag. ‘Wat wil ik?’ en ‘voor wie wil ik dit?’ zijn rekenkundig hetzelfde woord. Een wil die tot op de bodem wordt gevolgd, komt uit bij een naam. En omgekeerd: wie wil weten wat een naam is, moet kijken naar wat iemand wil.

In de Spreuken der Vaderen, een hoofdstuk na Hillel, zegt Rabban Gamliël, de zoon van Rabbi Jehoeda haNasi (Pirkei Avot 2:4): maak zijn wil tot jouw wil, opdat hij jouw wil maakt tot zijn wil. En dan: laat jouw wil wijken voor de zijne, opdat hij de wil van anderen laat wijken voor de jouwe. Het is een ruil. Twee willen die elkaar opzoeken tot je niet meer kunt zien welke van wie is. Het woord batél, laten wijken, opheffen, heeft dezelfde wortel als het chassidische bitoel: het ik dat doorzichtig wordt. Terug bij ein ani.

Maar nu de vraag die ik niet had verwacht. Voor wie wil God iets? Er is een midrasj (Tanchoema, Naso 16) die zegt: de Heilige, gezegend zij Hij, kreeg het verlangen een woning te hebben in de lagere werelden. Het woord dat hier voor Gods verlangen staat, is ta’awa. Hetzelfde woord als bij de Kivrot hata’awa, de graven van de begeerte in Numeri 11, waar het volk stierf aan zijn vleeshonger. Het woord voor het laagste menselijke verlangen wordt in deze midrasj op God zelf gelegd. God verlangt, met een verlangen dat niet te beredeneren valt, om hier te wonen. Beneden. In het lagere.

Dat keert de vierde vraag om. ‘Voor wie wil ik dit?’ leek een vraag die mij omhoog moest tillen, weg van het ego, naar het hogere. Maar de beweging van het hogere loopt omlaag. Wat God wil, is een woning hier. Een verlangen dat werkelijk voor God is, trekt me dus niet weg uit mijn lichaam, mijn relaties, mijn keuken en mijn werk. Het trekt me erin. Het zoekt een plek waar het kan wonen.

De Talmoed zegt daarover (Pesachiem 50b): vanuit wat niet omwille van zichzelf gebeurt, komt wat wel omwille van zichzelf gebeurt. Niemand begint zuiver. Wie wacht tot zijn motief helemaal lisjma is, begint nooit. De vierde vraag hoeft niet al beantwoord te zijn voordat ik ga. Zij wordt beantwoord onderweg, door de wil zelf die zich, als hij lang genoeg wordt gevolgd, als naam laat lezen.

Ajéka – de vraag die ontbreekt

Wat, wie, wanneer, voor wie. Vier vragen die een mens aan zichzelf stelt. Ze ontbreken alle vier in de eerste vraag die God in de Thora aan een mens stelt. Adam heeft gegeten, hoort de stem in de tuin en verstopt zich tussen de bomen. Dan staat er (Genesis 3:9): de Eeuwige God riep de mens en zei tegen hem: waar ben je?

Niet wat wil je, niet wie wil dit in je. Waar ben je. Een vraag naar plaats, gesteld door Iemand die het antwoord al weet. Hij vraagt het dus niet voor zichzelf.

Dezelfde vier letters, alef, jod, kaf, he, openen een ander boek: écha, hoe, het eerste woord van Klaagliederen. hoe zit zij daar eenzaam, de stad die vol volk was. De midrasj op Klaagliederen legt de twee naast elkaar. Hetzelfde woord, anders uitgesproken: de vraag aan de mens die zich verstopt, en de klacht over de stad die leeg is. Waar ben je, en hoe kon het zo ver komen.

Ik keer terug naar mijn vier vragen en zie wat ze gemeen hebben. Ze kunnen allemaal gesteld worden vanaf een plek waar ik me verstop. Ik kan me afvragen wat ik wil, wie dat in mij wil, wanneer en voor wie, en ondertussen tussen de bomen blijven staan. De vragen worden dan een manier om niet tevoorschijn te komen.

Adam antwoordt overigens wel. Hij zegt: ik hoorde uw stem, ik werd bang omdat ik naakt was, en ik verborg mij. Hij noemt geen plaats. Hij noemt een gevoel, een lichaam en een daad. Misschien is dat het enige eerlijke antwoord op ajéka: hier is wat ik hoorde, hier is wat ik voelde, hier is wat ik deed.

Later in Genesis klinkt een ander antwoord. God roept Abraham, en Abraham zegt: hinéni, hier ben ik (Genesis 22:1). Hij zegt het voordat hij weet wat er gevraagd wordt. Zonder te weten wat hij wil, wie in hem wil, wanneer of voor wie. Alleen: hier.

Tussen Adams angst en Abrahams hinéni ligt de hele weg van de vier vragen. Ik weet niet of ze naar het ‘hier’ leiden of eromheen. Ik weet alleen dat de vraag van God eerder kwam dan die van mij, en dat zij nog steeds openstaat: waar ben ik, als ik vraag wat ik wil?