De twee balansen

In elk familiebedrijf worden twee balansen bijgehouden. De eerste kent iedereen: loon, huur, aandelen, winst, de jaarrekening die elk voorjaar wordt afgesloten. De tweede staat nergens. Daarin staat wat mensen voor elkaar en voor de zaak hebben gedaan zonder dat het ooit is betaald: de jaren onbetaald werk, de carrière die iemand liet schieten, de avonden in de werkplaats, de zorg voor een zieke ouder, het geld van een grootmoeder dat in een slecht jaar de zaak overeind hield.

De eerste balans rekent in geld. De tweede rekent in tijd, zorg, trouw en offer. Beide balansen moeten kloppen, elk in zijn eigen munt. Wat veel familiebedrijven niet zien, is dat die munten niet inwisselbaar zijn. Wie een openstaande post in de tweede balans probeert af te lossen met geld, of een post in de eerste met liefde, maakt het saldo niet kleiner. Hij verschuift het alleen naar iemand anders.

Een brein dat de score bijhoudt

Het brein houdt bij wat er tussen mensen wordt gegeven en genomen, ook als niemand er bewust mee bezig is. In experimenten waarin mensen een oneerlijk bod krijgen, wijzen ze dat bod vaak af, ook als ze er zelf geld door mislopen. Bij zo’n oneerlijk bod wordt een hersengebied actief dat ook betrokken is bij afkeer en lichamelijk ongemak. Een eerlijke verdeling activeert juist het beloningssysteem, los van het bedrag. Onrecht voelt dus letterlijk onaangenaam, en eerlijkheid is een beloning op zich.

Voor wie werkt, is dat onderzocht onder de naam inspanning-beloningsonevenwicht. Mensen die zich langdurig sterk inzetten en daar weinig voor terugkrijgen, in geld, in erkenning of in zekerheid, hebben aantoonbaar meer stressklachten en een hoger risico op hart- en vaatziekten. Het risico is het grootst bij mensen die zich te veel blijven inzetten en niet kunnen loslaten. Dat profiel komt in familiebedrijven veel voor: de moeder die dertig jaar de boeken deed, de broer die nooit aandelen kreeg, de zoon die zijn avonden in de zaak doorbrengt.

Daar komt bij dat een open rekening het brein niet loslaat. Onafgemaakte zaken worden beter onthouden dan afgemaakte, en blijven op de achtergrond aandacht vragen. Een post in de tweede balans die nooit is afgesloten, blijft zo terugkomen: in gedachten om drie uur ’s nachts, in een opmerking die scherper uitvalt dan bedoeld, in een lichaam dat niet tot rust komt. Het brein wacht op een afsluiting die niet komt.

Innen in kleine munt

Wie in de tweede balans veel heeft gegeven, zal bijna altijd zeggen dat hij het niet deed om er iets voor terug te krijgen. Dat is waar, en het lichaam telt toch. Juist omdat de gever zichzelf niet toestaat iets terug te verwachten, kan hij zijn rekening ook nooit indienen. Vragen om erkenning voelt beschamend, alsof het geven daarmee achteraf berekenend wordt. Dus blijft de post staan.

Een post die niet kan worden ingediend, wordt op een andere manier geïnd. Bijna nooit in grote bedragen, meestal in kleine munt. Een zucht als iemand anders wordt geprezen. Een opmerking die net te scherp is. Te laat komen op het overleg. Een ziekmelding op het moment dat het bedrijf je het hardst nodig heeft. Een broer die een beslissing niet tegenhoudt, maar ook nergens aan meewerkt. De gever weet vaak zelf niet dat hij int. Hij merkt alleen dat hij zich steeds vaker ergert, en dat hij niet goed kan zeggen waarom.

Aan de andere kant van de rekening ontstaat schuld. Wie weet dat hij veel heeft ontvangen en het niet kan teruggeven, voelt zich onbehaaglijk bij de gever. Hij gaat hem ontlopen, of hij zoekt redenen waarom het zo veel niet was. Soms wordt hij zelfs ondankbaar, omdat ondankbaarheid de enige manier is om onder een schuld uit te komen die niet af te lossen is. Zo groeit tussen twee mensen die veel voor elkaar betekenen een afstand die geen van beiden heeft gewild.

En er is een derde vorm. Wie lang genoeg heeft gegeven zonder dat het is erkend, kan het geven tot zijn identiteit maken. Hij is degene die altijd klaarstaat, en ontleent daar zijn waarde aan. Zo iemand kan een erkenning, als die eindelijk komt, nauwelijks verdragen. Een afgesloten rekening zou betekenen dat hij niet langer degene is die tekort is gedaan.

Afrekenen in de verkeerde munt

Families proberen hun balansen wel degelijk recht te trekken, alleen vaak in de verkeerde munt. Twee fouten komen telkens terug.

De eerste is liefde afrekenen in geld. Een vader verkoopt het bedrijf ver onder de waarde aan de zoon die erin werkt. In de eerste balans is dat een gift. In de tweede balans ontstaat daarmee een schuld van de zoon aan zijn broers en zussen, die niets kregen. Ze zeggen het zelden. Ze voelen het op elke verjaardag. Of een dochter krijgt certificaten zonder stemrecht, ‘zodat het eerlijk is’. Op papier krijgt ze haar deel. In de tweede balans hoort ze dat ze er wel bij hoort, maar niet mag meebeslissen.

De tweede fout is het omgekeerde: een rekening in de tweede balans proberen af te lossen met geld. De moeder die dertig jaar onbetaald de administratie deed, krijgt bij het afscheid een cheque of een reis. De oudste die jarenlang de vrede bewaarde, krijgt een hoger salaris. Het is goed bedoeld, en het sluit niets af. Wat in de tweede balans openstaat, is iets wat met geld niet te betalen is: dat iemand ziet wat het was en hoeveel het heeft gekost. Die erkenning is de munt van de tweede balans. Zolang ze niet wordt betaald, blijft de post openstaan, hoe groot de cheque ook is.

Daarnaast maakt het uit tussen wie de balans loopt. Tussen ouders en kinderen kan ze nooit in evenwicht komen. Ouders geven het leven en alles wat daarna komt, kinderen kunnen dat niet terugbetalen en geven het door aan wie na hen komt. Tussen broers en zussen, tussen partners en tussen compagnons moet het geven en nemen ongeveer in evenwicht blijven, anders komt de een boven de ander te staan. In een familiebedrijf lopen die twee door elkaar. Een zoon die zijn vader ‘terugbetaalt’ door zich in de zaak kapot te werken, behandelt een verticale balans als een horizontale. Een broer die van zijn broer verwacht dat hij voor hem zorgt zoals een vader dat zou doen, doet het omgekeerde. Beide rekeningen kunnen op die manier nooit sluiten.

Wie welke balans bijhoudt

In veel familiebedrijven houden mannen vooral de eerste balans bij en vrouwen vooral de tweede. Hij kent de omzet, de marge, de huur. Zij weet wiens vader net is overleden, wie zich achtergesteld voelt, wie al twee verjaardagen niet is gekomen. Dat is voor een deel een kwestie van taakverdeling. Het heeft ook te maken met hoe het mannelijke en het vrouwelijke geven.

De mannelijke manier van geven is zorgen voor: brood op de plank, een bedrijf dat staat, een toekomst voor de kinderen. Een man geeft vaak in grote posten en wil daarvoor gewaardeerd worden. De vrouwelijke manier van geven is zorgen om: aandacht, betrokkenheid, het opvangen van wat er tussen mensen gebeurt. Een vrouw geeft vaak in veel kleine posten en wil gezien worden. Mannen en vrouwen tellen bovendien anders. Een man denkt vaak dat een grote gift veel punten waard is: het nieuwe huis, de goede jaarcijfers. Voor een vrouw telt vaak elke gift ongeveer even zwaar: een bos bloemen telt evenveel als een nieuwe keuken. Wat telt, is hoe vaak hij laat merken dat hij aan haar denkt.

In een huwelijk binnen een familiebedrijf levert dat een bekend misverstand op. Hij stort in de eerste balans en verwacht dat het in de tweede wordt meegeteld: ‘Ik werk me toch kapot voor jullie.’ Zij stort in de tweede balans, en hij ziet het niet, omdat hij in de eerste kijkt. Allebei geven ze veel. Allebei voelen ze zich onderbetaald. Ze betalen elkaar in hun eigen munt en verwachten terugbetaling in de munt van de ander.

Wat helpt, is de munt van de ander leren kennen. Een man die zijn vrouw laat merken dat hij ziet wat ze draagt, betaalt in de munt van de tweede balans. Een vrouw die haar man laat merken dat ze waardeert wat hij opbouwt, betaalt in de munt die hij herkent. Het kost geen geld. Het vraagt wel dat je kijkt in een boek dat je zelf niet bijhoudt.

De tweede balans op tafel

Bij een overdracht ligt de eerste balans altijd op tafel. Er wordt getaxeerd, gerekend, gestructureerd. De tweede balans ligt er bijna nooit, terwijl daar de posten staan die de overdracht later laten ontsporen. Families die het wel doen, stellen ieder dezelfde vraag: wat heb jij aan dit bedrijf en aan deze familie gegeven dat nergens staat? En daarna: wat heb jij ontvangen dat nergens staat?

Dat gesprek is niet zonder risico. Een rekening die veertig jaar dicht heeft gezeten, kan bij het openen meer losmaken dan iemand verwachtte. Sommige posten blijken groter dan gedacht. Andere blijken alleen in het hoofd van één persoon te bestaan. En niet alles kan worden afgesloten. Wat een ouder heeft gegeven, kan een kind niet terugbetalen. Wat een broer dertig jaar heeft gemist, komt niet meer terug. Zulke posten kunnen alleen worden erkend: ze staan er, ze hebben iets gekost, en iedereen weet het nu.

Soms maakt dat het mogelijk om een eerste balans op te maken die wel klopt. Een verdeling van aandelen voelt anders als iedereen weet wat er in de tweede balans staat, ook als de getallen hetzelfde blijven.

Wat heb jij gegeven dat nergens staat? En wie in jouw familie zou het kunnen zien als je het hardop zei?