Macht die vertrouwen heet

Vertrouw me nou maar
Toen Mariska vroeg waarom de jaarrekening van het familiebedrijf nooit aan de aandeelhouders werd toegelicht, keek haar oom haar verbaasd aan. ‘Dat hebben we nooit gedaan,’ zei hij. ‘Het gaat goed. Vertrouw me nou maar.’ Haar moeder, zijn zus, legde later in de auto haar hand op Mariska’s arm. ‘Ome Jan doet al dertig jaar alles voor die zaak. Hij voelt zich aangevallen als je zo vraagt.’

Mariska had niets gevraagd wat in een gewone onderneming vreemd zou zijn. Ze bezat via haar moeder aandelen, en ze wilde weten wat er met haar geld gebeurde. Toch voelde het, zodra ze het gevraagd had, alsof ze iets onfatsoenlijks had gedaan. Haar vraag werd beantwoord met een woord dat niets over de jaarrekening zei en alles over de verhouding: vertrouwen.

Dat woord doet in een familiebedrijf iets wat een instructie nooit zou kunnen. Het maakt de macht onzichtbaar en de vraag naar die macht onfatsoenlijk. En het werkt het sterkst in families waar iedereen het goed met elkaar meent, omdat daar niemand wil zijn wie het vertrouwen opzegt.

Gezag dat niet bevraagd mag worden

De Duits-Amerikaanse filosofe Hannah Arendt maakte een onderscheid dat in familiebedrijven verrassend goed past. Ze onderscheidde macht, geweld en gezag. Geweld dwingt. Overtuigen werkt met argumenten tussen gelijken. Gezag doet geen van beide. Wie gezag heeft, hoeft niet te dwingen en niet te overtuigen, omdat anderen zijn positie vanzelf erkennen. Volgens Arendt is gezag daardoor ook kwetsbaar op een merkwaardige manier. Het vraagt geen argumenten, en het overleeft argumenten slecht. Wie gezag om een onderbouwing vraagt, behandelt het als een standpunt tussen andere standpunten, en heeft het daarmee al aangetast.

Dat verklaart waarom de vraag van Mariska zo zwaar viel. Ome Jan heeft in de familie gezag. Dertig jaar inzet, de man die de zaak overeind hield, de oudste broer. Zijn positie wordt erkend zonder dat er iets uitgelegd hoeft te worden. Toen Mariska om uitleg vroeg, verplaatste ze hem van de positie van gezag naar die van iemand die verantwoording aflegt. Voor hem voelde dat als een degradatie, ook al was er niets beschuldigends aan haar vraag.

Het woord vertrouwen is in zo’n familie de naam die het gezag zichzelf geeft. Het klinkt warmer dan gezag, en het legt de verantwoordelijkheid bij de ander. Wie gezag niet erkent, is ongehoorzaam. Wie vertrouwen niet geeft, is wantrouwig. Zo verandert een vraag over een jaarrekening in een karaktertrek van de vraagsteller. Mariska is een aandeelhouder die informatie wil, en wordt gezien als een nicht die haar oom niet vertrouwt.

Macht die niemand uitoefent

De Franse filosoof Michel Foucault keek op een andere manier naar macht dan de meeste denkers voor hem. Hij zag macht minder als iets wat iemand bezit en over een ander uitoefent, en meer als een netwerk van verhoudingen waarin iedereen meedoet. De meest effectieve macht, schreef hij, is de macht die je niet ziet. Ze werkt via normen die mensen zo hebben verinnerlijkt dat ze zichzelf in toom houden. Niemand hoeft iets te verbieden, omdat iedereen al weet wat niet hoort.

In de familie van Mariska heeft niemand ooit verboden om naar de jaarrekening te vragen. Ome Jan heeft nooit gezegd dat het niet mocht. Wat Mariska tegenhield, was de hand van haar moeder op haar arm. De blik van haar tante bij de koffie. De stilte die viel toen ze het vroeg. Dat zijn geen bevelen, en toch werken ze krachtiger dan een bevel. Iedereen in de familie bewaakt de norm, ook de mensen die er zelf onder lijden. Haar moeder heeft nooit inzicht gekregen in de cijfers van de zaak waarin zij aandelen heeft. Toch is zij degene die haar dochter tegenhoudt.

Daardoor is macht die vertrouwen heet zo moeilijk te bevragen. Er is geen machthebber die je kunt aanspreken. Als Mariska bij ome Jan aanklopt, zegt hij dat hij nooit iets heeft verboden. Als ze haar moeder vraagt waarom ze haar tegenhield, zegt die dat ze alleen de vrede wilde bewaren. De macht zit in het geheel, in de manier waarop de familie zich gedraagt. Elk lid kan zeggen dat het niet van hem uitgaat, en heeft daarin gelijk.

Wat vertrouwen in het lichaam doet

Vertrouwen is ook een lichamelijke toestand. Het hormoon oxytocine speelt daarin een rol: het maakt mensen bereidwilliger om anderen te vertrouwen en met hen samen te werken. Een Zwitsers onderzoek liet zien dat mensen die oxytocine kregen toegediend, ook na een teleurstelling bleven vertrouwen. Bij proefpersonen zonder oxytocine daalde het vertrouwen na verraad. Bij proefpersonen met oxytocine bleef het staan, en de hersengebieden die op gevaar reageren, werden minder actief.

De Nederlandse psycholoog Carsten de Dreu ontdekte daarbij een keerzijde. Oxytocine vergroot het vertrouwen vooral binnen de eigen groep. Tegenover wie van buiten komt, maakt het mensen juist alerter en defensiever. Het is het hormoon van de eigen kring: het bindt wie erbij hoort, en zet de grens naar buiten scherper.

In een familie werkt die biologie op twee manieren. Binnen de familie maakt ze dat mensen elkaar blijven vertrouwen, ook als er reden is tot twijfel. Dat is in veel opzichten een zegen. Een familie kan zo crises doorstaan waar een gewone organisatie uit elkaar zou vallen. Maar het maakt ook dat signalen van misbruik of slecht beheer langer genegeerd worden.

En het maakt dat een vraag die klinkt als iets van buiten, wordt beantwoord als een aanval van buiten. Mariska werkt bij een bank in Utrecht. Toen ze naar de jaarrekening vroeg, gebruikte ze de woorden van haar werk: toelichting, aandeelhouders, verantwoording. In de oren van haar familie klonk dat als de taal van de buitenwereld. Haar vraag kwam binnen als een vraag van een buitenstaander, terwijl ze een van hen is. Het lichaam van ome Jan reageerde op die toon voordat zijn verstand de inhoud had gehoord.

Hoe hij en zij macht vertrouwen noemen

In veel families heeft macht die vertrouwen heet twee gezichten, en ze verschillen vaak langs de lijn van man en vrouw.

Het mannelijke gezicht klinkt als ome Jan. Vertrouw me nou maar. Ik regel het. Ik draag dit voor jullie. Macht wordt hier gepresenteerd als een last die de man op zich neemt, zodat de anderen er geen zorgen over hoeven te hebben. Wie vraagt, stelt de competentie van de man ter discussie, en dat raakt hem op de plek waar veel mannen het kwetsbaarst zijn: de vraag of ze het goed doen. Een vraag naar de cijfers hoort hij als een vraag of hij wel kan wat hij zegt te kunnen.

Het vrouwelijke gezicht klinkt als de moeder van Mariska. Doe het nou voor de vrede. Dat kun je ome Jan niet aandoen. Hij doet zoveel voor ons. Macht wordt hier gepresenteerd als zorg voor de verbinding. Wie vraagt, brengt de harmonie in gevaar, en dat voelt als een aanval op de familie zelf. Veel vrouwen in families bewaken die harmonie, en zijn daarmee de stille handhavers van de macht die anderen uitoefenen.

Er is ook een vrouwelijke vorm van macht die vertrouwen heet, en die wordt nog minder herkend. De moeder of grootmoeder die nooit een besluit neemt in de zaak, maar die met een blik, een zucht of een opmerking bepaalt wat er wel en niet kan. Haar macht werkt via schuld: als je dit doet, maak je mij verdrietig. Ze is even sterk als die van de patriarch, en moeilijker aan te wijzen.

Beide gezichten hebben gemeen dat ze de vraagsteller verantwoordelijk maken voor de gevolgen van zijn vraag. De man voelt zich gekrenkt, de vrouw voelt zich verdrietig, en de vraag zelf verdwijnt.

Macht met elkaar

De Amerikaanse denker Mary Parker Follett schreef al in de jaren twintig van de vorige eeuw over een onderscheid dat in familiebedrijven nog altijd bruikbaar is. Ze sprak van macht over anderen en macht met anderen. Macht over anderen is de macht van wie beslist en wie gehoorzaamt. Macht met anderen ontstaat waar mensen samen iets vormgeven, waar ze elkaar informeren, bevragen en samen tot een besluit komen. Follett zag macht met anderen als de duurzamere vorm, omdat ze niet afhangt van de vraag of iedereen blijft gehoorzamen.

Macht die vertrouwen heet, is een vorm van macht over anderen die zich voordoet als iets gemeenschappelijks. Ze herken je aan het effect: wie ernaar vraagt, voelt zich schuldig. Macht met anderen herken je aan het omgekeerde: wie vraagt, wordt beantwoord en voelt zich daarna meer betrokken.

Voor ome Jan zou het een opluchting kunnen zijn om de jaarrekening uit te leggen. Hij draagt de zaak al dertig jaar alleen, en niemand weet echt wat hij doet. Een vaste vergadering waarin hij vertelt hoe het gaat, geeft hem de erkenning die hij nu alleen in stilzwijgen krijgt. Zijn gezag hoeft daar niet onder te lijden. Het verandert alleen van vorm: van iemand die niet bevraagd mag worden in iemand die laat zien wat hij doet.

Voor Mariska vraagt het misschien om een andere taal. Een vraag die uit de familie komt in plaats van uit de bank: ik wil graag begrijpen wat jij al die jaren hebt gedaan, omdat het ook mijn erfenis is. Dezelfde vraag, maar zo gesteld dat ze erbij hoort.

Of de familie dat gesprek aankan, hangt af van hoeveel vertrouwen er werkelijk is. Echt vertrouwen verdraagt een vraag. Macht die zich vertrouwen noemt, verdraagt haar niet. Het eerste gesprek over de jaarrekening laat zien welke van de twee er aan tafel zit.