Stof, adem en de stille letter
Dit artikel wordt voorafgegaan door:
1) de-mens-heeft-een-derde-laag
2) bewustzijn-woont-op-de-grens
Aan het eind van zijn eerste brief aan de Tessalonicenzen wenst Paulus dat hun geest, ziel en lichaam bewaard blijven, holoklēron. Ik las dat altijd als ‘ongeschonden’. Maar in het woord zit klēros, het lot, het deel van een erfenis dat je bij loting toevalt. Met alle delen van het lot. Drie lagen als drie erfdelen, en de wens dat er niet één zoekraakt onderweg.
Paulus noemt ze van binnen naar buiten: pneuma, psychē, sōma. Het filmpje beweegt de andere kant op, van het lichaam naar de geest. Ik denk dat beide richtingen kloppen, en dat ze iets anders beschrijven. Paulus zegent van boven naar beneden. Een mens leert zichzelf kennen van buiten naar binnen.
In Genesis 2:7 staan de drie in de volgorde waarin ze ontstaan. Eerst stof, afar, van de aarde, adamah. Dan blaast God adem in de neusgaten, nishmat chajim. En dan, als laatste woord van het vers: de mens werd tot een levende nefesj.
De ziel staat er als uitkomst. Ze ontstaat waar adem stof raakt. Kijk ik zo naar de figuur, dan is de middelste ring een ontmoetingszone. Daar raken het stof van buiten en de adem van binnen elkaar.
Het woord voor vormen, vajitser, wordt in dit vers met twee jods geschreven, waar één genoeg zou zijn. De rabbijnen lazen daarin twee neigingen die de mens vanaf het begin meekreeg. Al bij het boetseren zit er een dubbelheid in de mens, nog voordat er een ziel is.
En nefesj betekent ook keel. In Psalm 69 roept iemand dat het water hem tot aan de nefesj komt: tot aan de hals. De keel is de nauwe doorgang waar de adem in gaat en het voedsel, de plek van honger en van ademhalen tegelijk. Als de ziel een keel is, is ze de plaats waar alles door een vernauwing moet.
De getalswaarde van nefesj, נפש, is 430. Zo lang woonde Israël in Egypte, zegt Exodus 12:40. Egypte heet in het Hebreeuws Mitsrajim, en daarin klinkt metsar, de engte. De ziel en de jaren in de engte hebben hetzelfde getal. Ik weet niet hoe hard ik dat mag maken, maar het verklaart iets van wat ik in de spreekkamer zie: de ziel is de laag waar dingen klem komen te zitten. Daar woont de angst. Daar verdedigt de wil zich, daar redeneert het verstand, daar wordt het gevoel gedoseerd. En uittocht betekent dan: door de engte heen, zoals een geboorte.
Het lichaam heet basar, בשר. Met dezelfde letters schrijf je bisser: goed nieuws brengen. Daar komt besorah vandaan, de blijde boodschap. Het vlees is in zijn naam al een bode. Met dezelfde drie letters in een andere volgorde krijg je shever: breuk, en ook graan, het koren waarvoor Jozefs broers naar Egypte trokken. Vlees, nieuws, breuk, graan. Ik laat die vier hier naast elkaar staan, omdat ik ze nog niet tot één zin krijg.
Leviticus 17:11 zegt: de nefesj van het vlees is in het bloed. Bloed is dam. En mens is adam: dezelfde letters, met een aleph ervoor.
Hier opent iets. In Genesis 1 worden de dieren ook al nefesj chaja genoemd, levende ziel, met precies dezelfde woorden als de mens in hoofdstuk 2. De ziel hebben mens en dier dus gemeen. Wat de mens in Genesis 2 krijgt en het dier niet, is de adem die rechtstreeks in de neus wordt geblazen. Zonder die adem blijft er dam over: bloed, lichaam en ziel. Met die adem staat er een aleph voor, en wordt het adam.
De aleph heeft geen klank. Ze is de eerste letter van het alfabet, met de waarde één, en ze wordt alleen hoorbaar via de klinker van een ander. Daar zie ik de witte spits in de figuur. Ze komt van buiten, is stil, en gaat door stof en bloed heen tot het midden.
De Joodse mystiek kent vijf namen voor de ziel. Nefesj, roeach, nesjama, chaja, jechida, elk een niveau hoger, elk verbonden met een andere sfeer van de sefirot, waarbij de nefesj hoort bij —
Hier glijd ik weg. Ik ben een systeem aan het opsommen, en elke laag die ik benoem, schuift de vraag een verdieping hoger op. Terug naar de adem.
Nesjama, נשמה, heeft de getalswaarde 395. Misjna heeft dezelfde letters en hetzelfde getal: de herhaalde leer, het woord dat van mond tot mond gaat. En midden in nesjama staat sjem, שם: naam. In de adem die God in de mens blaast, zit een naam. ‘Ik heb je bij je naam geroepen’ (Jesaja 43:1) gaat dan over de manier waarop er geademd wordt.
In Genesis 3 gaan de ogen van de mens open en weten ze dat ze naakt zijn. Het eerste zelfbewustzijn in de Bijbel is schaamte. Het eerste wat God daarna zegt, is een vraag: ajeka, waar ben je? Voordat de mens zich van God bewust is, zoekt God de mens al. De pijl van het Godsbewustzijn wijst in de figuur twee kanten op, en in het verhaal wijst hij eerst naar de mens.
In Hebreeën 4:12 is het woord van God scherper dan een tweesnijdend zwaard en dringt het door tot de scheiding van ziel en geest, van gewrichten en merg. Daar, op de grens tussen ziel en geest, staat in de figuur de pijl van het Godsbewustzijn. Er moet daar gescheiden worden, en ik denk dat ik begin te zien waarom. De ziel neemt haar eigen honger gemakkelijk voor geest. Het verlangen van de keel, naar vervulling, naar gezien worden, naar eindelijk rust, kan zo vroom klinken dat het voor adem doorgaat. Het zwaard snijdt tussen wat ik nodig heb en wat mij geroepen heeft.
Of die snede pijn doet of geneest, weet ik niet. Waarschijnlijk is het hetzelfde moment.
De aleph blijft stil. Misschien is de ziel de klinker waarmee die stille letter in het stof hoorbaar wordt. Ik weet nog niet of dat klopt.
LEES VERDER:
de-mens-heeft-een-derde-laag
bewustzijn-woont-op-de-grens
en stof-adem-en-de-stille-letter