Lech lecha — ga naar jezelf
Van woar kom’ie weg?
Op het land stelden ze vroeger twee vragen voordat ze iemand een plek gaven. Van woar kom’ie weg? En: Van wie bin je d’r iene? De eerste vraag ging over grond, de tweede over bloed. Wie beide kon beantwoorden, was plaatsbaar. Je wist dan hoe hij zou kijken, wat hij zou laten liggen, wanneer hij zou zwijgen. Zo dud wy dat.
Ik lees Genesis 12:1 en zie dezelfde vragen, maar dan in drie lagen. Ga uit je land, uit je geboorte, uit het huis van je vader. Wie het geografisch leest, struikelt over de volgorde. Wie vertrekt, verlaat eerst het huis, dan de buurt, dan het land. De tekst draait het om. Hij begint bij het wijdste en eindigt bij het nauwste, alsof de beweging naar binnen gaat in plaats van naar buiten.
Erets, land, is de grond. Maar de rabbijnen hoorden in artsecha ook ratson: wil, verlangen. Het land dat je hebt gekozen zonder te weten dat je koos. Moledet komt van yalad, baren. Het is niet zozeer een plaats als wel de omstandigheid van je geboorte, de kleur die je meekreeg voordat je iets kon kiezen. En beit avicha, het vaderhuis, is het smalste en het taaiste: de regels die zo vroeg zijn ingeprent dat ze voelen als de structuur van de werkelijkheid zelf.
Dan de eerste twee woorden. Lech lecha wordt meestal vertaald als ‘ga heen’ of ’trek weg’. Letterlijk staat er: ga, voor jou. Of: ga, naar jou. Het tweede woord is overbodig, grammaticaal gezien. Het Hebreeuws gebruikt zulke dubbelingen om iets te laten resoneren. Ga, en het gaan is voor jezelf. Ga, en je komt bij jezelf uit.
De getalswaarde van lech is vijftig: lamed dertig, kaf twintig. Tweemaal lech is honderd. Abraham is honderd jaar wanneer Isaak wordt geboren. Het vertrek en de vrucht liggen in dezelfde twee woorden besloten, vijfentwintig jaar voordat iemand het kan zien. Vijftig is in de mystiek ook het getal van de poorten van het verstaan, waarvan er negenenveertig doorgaanbaar zijn en de vijftigste alleen wordt geopend, niet bereikt. Wie lech hoort, hoort een beweging die zich niet laat voltooien door wie haar maakt.
Het huis dat halverwege bleef staan
De roep komt niet uit het niets. Een hoofdstuk eerder staat iets wat bijna altijd wordt overgeslagen: Terach nam Abram, Sarai en Lot, en trok uit Ur der Chaldeeën om naar het land Kanaän te gaan. Ze kwamen tot Charan, en bleven daar wonen (Genesis 11:31). De vader was al op weg naar het beloofde land voordat er van een belofte sprake was. Hij is gestopt.
Ur en Charan hebben iets gemeen dat de eerste lezers wisten en wij vergeten zijn. Beide steden waren gewijd aan de maangod, Sin, Nanna. In Terachs naam klinkt mogelijk yareach mee, de maan. De maan is het hemellichaam van de terugkeer: ze neemt af, verdwijnt en komt op dezelfde plek terug. Wie onder de maan leeft, leeft in de cirkel. Wat was, komt weer. Wat de vader deed, doet de zoon. Zo dud wy dat is maantaal.
Terach vertrekt uit de ene maanstad en komt aan in de andere. Hij is verhuisd zonder de cirkel te verlaten. Ik denk aan hoeveel mensen precies dat doen: een andere stad, een andere baan, een andere partner, en dezelfde god. Het decor verschuift, de baan rond het oude middelpunt blijft.
Charan betekent in het Akkadisch: weg, karavaanroute, kruispunt. De plek waar wegen samenkomen en waar je dus ook kunt blijven hangen, omdat elke richting mogelijk is en geen enkele dwingend. In het Hebreeuws klinkt in dezelfde letters charon, gloed, brandende toorn. Een plek van droogte en onvoltooide hitte.
En dan Haran, de broer, met bijna dezelfde naam. Hij stierf al-pnei Terach avi: in het aangezicht van zijn vader, terwijl de vader nog leefde. In Ur. Ur is in het Hebreeuws ook het woord voor vuur, voor licht. De joodse overlevering vertelt dat Haran omkwam in het vuur van de Chaldeeën, het vuur waaruit Abram levend tevoorschijn kwam. Twee broers in hetzelfde vuur, de een verteerd, de ander gelouterd.
Ik wil hier schrijven dat het gezin van Terach dus een gezin in rouw was, en dat rouw verklaart waarom Terach stopte in Charan, omdat — hier glijd ik weg. Ik maak er een psychologisch verhaal van dat de tekst niet vertelt. De tekst zegt iets kalers, en het zit in één letter. In onze vertalingen lijken Haran en Charan bijna dezelfde naam. In het Hebreeuws verschillen ze in de eerste letter. De broer heet met een he, de stad met een chet. De he is de letter van de adem, van de opening; in haar vorm staat links een kier open. De chet is dezelfde vorm, maar dichtgemaakt: een omheining, een ruimte zonder uitgang. De vader vestigt zich in een naam die klinkt als zijn verloren zoon, met de opening eruit. Hij trekt richting de belofte en strandt in de gesloten versie van zijn gemis.
Daar, in die stad, komt de roep tot Abram. Niet in Ur, waar alles begon. In Charan, waar de vader is blijven staan. De roep komt op de plek waar het systeem is vastgelopen.
Van wie bin je d’r iene?
Reken even mee. Terach is zeventig wanneer Abram geboren wordt. Abram is vijfenzeventig wanneer hij uit Charan vertrekt. Terach is dan honderdvijfenveertig, en hij zal tweehonderdvijf worden. Abram laat een vader achter die nog zestig jaar zal leven. Toch vertelt Genesis de dood van Terach in het laatste vers van hoofdstuk 11, vóór de roep. De verteller begraaft de vader voordat de zoon mag gaan.
De oude uitleggers zagen daarin tederheid. De tekst zou niet willen dat er geschreven stond: hij liet zijn oude vader achter. Ik zie er ook iets anders in. Pas wanneer de vader in het verhaal zijn plek heeft gekregen, inclusief zijn einde, komt er ruimte voor de stem die de zoon roept. Het vertrek kan niet beginnen zolang de vader nog in het midden staat.
Eert uw vader en uw moeder. Het werkwoord is kabed, en daarin zit kaved: zwaar zijn, gewicht hebben. Eren is gewicht geven. De ouder laten wegen, met alles wat hij is, ook zijn halt in Charan. Daar zit de vergissing waar zoveel mensen in klem raken: alsof gewicht geven betekent dat je blijft. Het gebod belooft lange dagen op de grond die de Eeuwige je geeft. Het is gekoppeld aan land, aan staan. Wie de ouder geen gewicht geeft, heeft geen grond onder de voeten. Maar de grond die beloofd wordt is een andere grond dan die van de vader.
Abram verlaat zijn vader en eert hem in dezelfde beweging. Terach wilde naar Kanaän. Hij heeft het niet gehaald. De zoon gaat, maar hij gaat niet in de plaats van zijn vader, alsof hij diens onvoltooide reis moet afmaken. Hij gaat lecha, voor zichzelf. Dat onderscheid is smal en beslissend. Wie het leven van een ouder voltooit, blijft in de baan van de maan. Wie het zijne gaat, laat de ouder groot op zijn plek en wordt zelf klein genoeg om te beginnen.
En toch gaat hij niet alleen. Vayelech ito Lot, en Lot ging met hem mee (12:4). Lot is de zoon van de dode broer. Abram neemt het verlies van het gezin mee de woestijn in, in de gestalte van een neef. Het is liefdevol, en het zal botsen. Een hoofdstuk later moeten hun herders uit elkaar, omdat het land hen samen niet kan dragen. Wat je meeneemt uit het vaderhuis zonder het te zien, gaat met je mee, tot het een eigen weg vraagt.
Een onvruchtbare wortel
Sarai was onvruchtbaar, akarah, staat er in 11:30, en dan nog eens, alsof het niet duidelijk genoeg was: zij had geen kind. In akarah zit de stam ikar: wortel, kern, het wezenlijke. De onvruchtbare is in het Hebreeuws verwant aan de wortel zelf. De taal legt hier iets bloot van de structuur van het verhaal. Het systeem van Terach heeft zich uitgeput. Een zoon dood, een zoon achtergebleven, een zoon zonder nageslacht. Uit wat er is, komt niets meer voort.
Precies daar valt de roep. Niet bij een jong stel met plannen, maar bij twee mensen bij wie de lijn ophoudt. Ik merk dat ik dit graag zou lezen als bemoediging: het is nooit te laat. Maar de tekst is scherper. De belofte komt niet ondanks de doodlopende lijn, ze komt omdat de lijn doodloopt. Zolang het oude nog vrucht draagt, heb je de roep niet nodig. Je verlengt dan wat je kent.
Die onderscheiding wordt zichtbaar als je hoofdstuk 12 naast hoofdstuk 11 legt. Vlak voor de geslachtslijst van Terach staat Babel. Daar zeggen mensen: laten we een stad bouwen en een toren, en laten we voor onszelf een naam maken, zodat we niet verspreid raken over de aarde (11:4). Een naam maken door te blijven, door te stapelen, door samen een hoogte te bereiken die je zelf hebt bedacht. Een paar verzen later zegt de Stem tegen Abram: ik zal je naam groot maken (12:2). Dezelfde naam, shem, maar omgekeerd ontvangen. Babel wil een naam om niet weg te hoeven. Abram krijgt een naam omdat hij weggaat.
En dan: weheyeh berachah, en wees een zegen. Het is een gebiedende wijs. Berachah is verwant aan berech, de knie, en aan berechah, de waterplas, de bron waar water zich verzamelt en weer verder stroomt. Zegen is wat doorstroomt. Wat je vasthoudt, kan geen zegen zijn, alleen bezit. Daarom kan de onvruchtbare wortel tot zegen worden en de toren van Babel niet: de een is leeg genoeg om iets door te laten, de ander is gebouwd om niets te verliezen.
Het land dat Ik je zal laten zien
El ha’arets asher ar’ekka: naar het land dat Ik je zal laten zien. Het werkwoord is ra’ah, zien, in de vorm die doet zien. De bestemming bestaat nog niet als kennis. Ze ontstaat in het tonen, onderweg. Een oude lezing gaat verder en hoort er ook in: het land waar Ik jou zal laten zien. Waar jij zichtbaar wordt, voor jezelf. Dan sluit het vers zich op de twee woorden waarmee het begon. Lech lecha, ga naar jezelf, eindigt in een land waar je gezien wordt.
Wat hij daar aantreft, is al bewoond. En de Kanaäniet was toen in het land (12:6). De belofte valt samen met een bezette grond. Wie verwacht dat het nieuwe leeg op hem ligt te wachten, schrikt van wat hij vindt: dezelfde soort mensen, dezelfde strijd om water, dezelfde onzekerheid als thuis. Het land verandert niet doordat je er aankomt. Er verandert iets in degene die er rondloopt.
De eerste plek waar Abram stilhoudt, is Sichem, bij elon Moreh, de eik van Moreh. Moreh betekent leraar, wegwijzer, en komt van dezelfde stam als Torah: richting geven, een pijl afschieten naar een doel. Op de plek van de wegwijzer verschijnt de Eeuwige voor het eerst, en daar bouwt Abram een altaar. Hij markeert het moment dat hij gezien werd.
Dan slaat hij zijn tent op tussen Bethel en Ai. Bethel is het huis van God. Ai betekent puinhoop, ruïne. De tent staat tussen die twee in, Bethel aan de zee-kant, Ai aan de kant van de opgaande zon. Ik blijf hangen bij dat beeld. Wie geroepen is, woont in een tent, met aan de ene kant het heilige en aan de andere kant wat in puin ligt, en geen van beide mag de tent opslokken.
De laatste zin van de passage gebruikt twee werkwoorden waar één zou volstaan. Halokh wenasoa, gaande en opbrekend, trok Abram naar de Negev. Nasa is het woord voor het lostrekken van de tentharingen. Het hoofdstuk eindigt met opnieuw opbreken, richting het droge zuiden. In het land van de belofte leer je de haringen lostrekken zonder te verdwalen.
Terug naar de twee vragen. Van woar kom’ie weg? Uit Ur, uit de maan, uit de cirkel die alles laat terugkeren. Van wie bin je d’r iene? Van Terach, die halverwege stopte, en van Haran, wiens zoon meeliep. Abram kan beide vragen beantwoorden, en juist daarom kan hij gaan. Wie niet weet waar hij vandaan komt, verlaat niets; hij dwaalt. Wat de tekst niet zegt, is of de vraag ooit beantwoord wordt die erachter ligt: wie je bent als je niet meer kunt zeggen waar je vandaan komt. Abram krijgt een nieuwe naam pas vierentwintig jaar later. Tot die tijd loopt hij met een oude naam naar een land dat hij nog niet kan zien.
Lees/zing verder: je-kinderen-zijn-je-kinderen-niet/