Een dief

Johannes 10:10-11
De dief komt alleen om te stelen en te vernietigen. Ik ben gekomen opdat zij leven zouden hebben en het in overvloed zouden hebben. Ik ben de goede herder. De goede herder geeft zijn leven voor de schapen.

Ik begin bij het tweede werkwoord van de dief. Hij komt om te stelen (klepsē), om te thusē en om te verdelgen (apolesē). Voor doden heeft het Grieks een gewoon woord, apokteinō. Johannes kiest het niet. Thuō betekent offeren, ritueel slachten, en het is het woord voor het slachten van het pesachlam. De dief slacht dus offers. Hij komt niet uit het donker van buiten. Hij komt uit het heiligdom.

Pas dan zie ik waar deze woorden staan. Hoofdstuk 10 begint niet opnieuw. Er staat geen nieuwe plaats, geen nieuwe tijd. Jezus praat gewoon door tegen de Farizeeën van 9:40, de mannen die net een blindgeborene uit de synagoge hebben gegooid. Exebalon auton exō, staat er in 9:34: ze wierpen hem eruit. Het hele beeld van de schaapskooi is gesproken boven het hoofd van een man die zojuist uit de gemeenschap is gezet, en tegen de mensen die het deden.

Dan valt in 10:4 hetzelfde werkwoord. Als de herder al zijn eigen schapen ekbalē, naar buiten heeft gedreven, gaat hij voor ze uit. Hetzelfde woord. Wat de religieuze leiders deden als verstoting, doet de herder als bevrijding. De man is niet weggegooid, hij is eruit gehaald. En 10:3 zegt het met een woord dat elke Jood bij de eerste klank herkende: exagei, hij leidt ze uit. Het werkwoord van Egypte. De kooi waar de schapen in zitten, de aulē, is hetzelfde woord dat in 18:15 wordt gebruikt voor de binnenplaats van de hogepriester. De omheining is de tempel zelf.

Wie hoorde dit? Het was winter, staat er in 10:22, het feest van de enkainia, de herinwijding: Chanoeka. Het feest waarop gevierd werd dat de Makkabeeën de tempel uit vreemde handen hadden teruggehaald, en waarop ook iedereen wist dat hun nazaten zelf de hogepriesters waren geworden die het ambt kochten, verkochten en met Rome deelden. Herders die zichzelf weiden. Ezechiël 34 lag in ieders oor: wee de herders van Israël, die zichzelf weiden; jullie eten het vet, de zwakke hebben jullie niet versterkt, het verdwaalde niet teruggehaald; daarom zal Ik zelf mijn schapen zoeken. Johannes schrijft dit na het jaar 70, voor een gemeenschap die de tempel in puin weet en die zelf aposynagōgos is geworden, buiten de synagoge gezet, zoals de ouders van de blinde vreesden in 9:22. Ze herkennen zichzelf in de man van hoofdstuk 9. Ze zijn eruit gezet. Ze lezen dat ze eruit gehaald zijn.

En de dieven en rovers, lēstai: bij Josephus is dat het woord voor de opstandelingen, de gewapende messiassen die het volk meesleurden in hun oorlog tegen Rome en die de oorlog verloren waarin de tempel verbrandde. Barabbas is een lēstēs (18:40). Wie voor mij kwam, zegt Jezus, was dief of rover: de priesteraristocratie die het volk melkt, en de vrijheidsstrijders die het volk opoffert. Twee kanten van één beweging. Allebei hebben de schapen nodig voor iets anders dan de schapen.

Daar zit de wortel van de dief. Hij wil iets van het schaap: zijn wol, zijn vlees, zijn bloed op het altaar, zijn lichaam in de strijd. Het schaap is materiaal voor een systeem dat groter is dan het schaap. En dat systeem draagt een heilige naam, want het werkwoord is thuō. Zo werkt een religie die mensen consumeert: ze vraagt het offer van jouw leven en noemt dat God. De angst die het mogelijk maakt is oud, ouder dan de tempel. Het is de angst dat er niet genoeg is, dat iemand moet betalen, dat het leven pas gered wordt als er ergens gebloed is.

Tegenover de drie werkwoorden van de dief staan er bij Jezus twee keer hetzelfde: opdat ze leven hebben, en overvloed hebben. Hij neemt niet, zij hebben.
Zōē, en niet bios. Bios is het leven dat je leidt, je levensloop, je levensonderhoud. Zōē is bij Johannes het leven zelf, het leven dat in het Woord was (1:4) en het licht van de mensen werd. Het Hebreeuws kent hier geen enkelvoud: chajjim, leven is altijd meervoud. En dan perisson: wat over de rand gaat, het teveel, het meer-dan-nodig. Hier bleef ik hangen, omdat dat woord in de Griekse Bijbel van de joden een geschiedenis heeft. In Prediker vertaalt de Septuaginta het Hebreeuwse jitron met perisseia. Het is de vraag waar Prediker mee opent: welk voordeel, welk overschot heeft de mens van al zijn zwoegen onder de zon? En het antwoord dat het hele boek draagt, is hevel, adem, damp. Geen overschot. Alles komt neer op nul.

Jezus beantwoordt Prediker. Of beter: hij zegt dat de vraag goed was, maar de plek verkeerd. Onder de zon is er geen jitron, daar heeft Prediker gelijk in, eerlijker dan de priesters die beloofden dat het offer iets opleverde. Het overschot komt niet uit het zwoegen. Het komt van iemand die naar binnen komt door de deur en het meebrengt.

Hier glijd ik weg, want ik ben het aan het afronden tot een mooie tegenstelling, en vers 11 ligt nog dicht.

Egō eimi ho poimēn ho kalos. Er staat niet agathos, het woord voor moreel goed. Er staat kalos: mooi, echt, zoals het hoort te zijn, wat klopt. En dat woord heeft ook een geschiedenis. In Genesis 1 van de Septuaginta staat zeven keer: kai eiden ho theos hoti kalon. En God zag dat het goed was. Kalos is het woord van God die kijkt naar wat hij gemaakt heeft en ziet dat het klopt. De herder die kalos is, is de herder zoals de schepping hem bedoeld had: zoals mens en dier, macht en kwetsbaarheid ooit tot elkaar stonden, voordat het ene het andere ging gebruiken.

En weer zien. Het hoofdstuk hiervoor ging over niets anders dan zien. Ik leg het Hebreeuws ernaast. Herder is ro’eh, רֹעֶה, van de wortel resj-ajin-he: weiden, hoeden. Zien is ra’ah, resj-alef-he. In de mond zijn ze bijna niet uit elkaar te houden; alleen het verschil tussen ajin en alef, twee keelklanken die je nauwelijks hoort. Psalm 23 begint met Adonai ro’i, de Heer is mijn herder. Maar er is een vrouw die God al eerder ro’i noemde met de andere letter: Hagar, gevlucht en later verstoten, in de woestijn bij een bron. El Ro’i, de God die mij ziet (Genesis 16:13). De eerste die God een naam gaf in de Bijbel is een uitgestotene, en de naam betekent: hij heeft mij gezien.

In Johannes 9:35 hoort Jezus dat ze de man eruit gegooid hebben, en dan staat er: hij vond hem. Hij ging hem zoeken. De blindgeborene die nu kan zien, wordt gezien. Herderen en zien liggen in deze tekst net zo dicht op elkaar als in het Hebreeuws.

De ajin is bovendien zelf een oog; dat is wat de letter betekent en hoe hij oorspronkelijk getekend werd. In het woord herder staat een oog in het midden. En dezelfde twee letters, resj en ajin, vormen ook rea, de naaste, de vriend van “heb je naaste lief”, en ra, het kwaad. Herder, vriend en kwaad uit dezelfde twee letters. Ik weet niet zeker wat ik daarmee moet, maar ik kan het niet laten liggen. Misschien dit: de nabijheid die herdert en de nabijheid die kwaad doet, lijken van buiten op elkaar. Allebei komen ze dichtbij. De dief komt ook binnen bij de schapen. Wat het verschil maakt is het oog: kijkt hij naar het schaap, of door het schaap heen naar wat hij eraan heeft?

Dan het tweede deel van vers 11. De goede herder tēn psychēn autou tithēsin, legt zijn psychē neer voor de schapen. Ook hier een woordkeus. Hij geeft niet zijn zōē, maar zijn psychē: het persoonlijke leven, de ziel die adem haalt en bang kan zijn, het eigen ik-leven. Die geeft hij, zodat zij zōē hebben. Het ene leven wordt neergelegd, het andere komt vrij. Dat zijn geen twee porties van dezelfde stof.

En tithēmi is een vreemd woord voor sterven. Het betekent neerleggen, ergens neerzetten, afleggen. In 10:17-18 zegt Jezus erachteraan dat hij zijn psychē neerlegt om haar weer te nemen. Niemand neemt haar van mij, ik leg haar zelf neer. Waar komt dat werkwoordpaar nog meer voor? In 13:4, bij de voetwassing: hij tithēsin ta himatia, legt zijn kleren af. En in 13:12 neemt hij ze weer. Johannes laat de voetwassing klinken als de dood en de dood als een voetwassing. De herder legt zijn leven af zoals je een mantel aflegt om op je knieën aan iemands voeten te gaan zitten.

En nu krijgt dat werkwoord van de dief zijn gewicht. Thuō: offeren. In Johannes sterft Jezus op het uur dat in de tempel de pesachlammeren worden geslacht (19:14). De herder wordt het lam, zoals de Doper al zei in 1:29. Het systeem dat offert, krijgt zijn offer. Maar dit offer is niet genomen. Het is neergelegd. De dief haalt leven weg om een god te voeden. Hier legt iemand leven neer om mensen te voeden. Het is van buiten dezelfde handeling: bloed, een lichaam, een feest van Pesach. Van binnen draait de richting om. Daarmee is het offeren zelf ontmaskerd: wie nog offers vraagt in Gods naam, staat aan de kant van de dief.

Er is nog één laag die ik pas zie als ik vers 10 als scharnier lees. Vóór vers 10 zegt Jezus: ik ben de deur, wie door mij binnengaat zal ingaan en uitgaan en weide vinden. Na vers 10: ik ben de herder. Ingaan en uitgaan. In Numeri 27 vraagt Mozes, die zijn eigen dood ziet aankomen, om een opvolger: iemand die voor hen uit zal gaan en voor hen in zal gaan, die hen uit zal leiden en in zal leiden, opdat de gemeente van de Eeuwige niet zij als schapen die geen herder hebben. Dezelfde werkwoorden staan in het Grieks van Numeri als in Johannes 10:9. En het antwoord van God aan Mozes is een naam: Jozua. In het Grieks van de Septuaginta: Iēsous.

Wie dit hoorde met de Schrift in zijn oren, hoorde dus niet een mooi beeld van een herder. Hij hoorde Mozes, die het volk niet zelf het land in kon brengen, en de naam van degene die het wel deed. En de deur is ook niet zomaar een beeld. Een schaapskooi in de heuvels was een stenen muur met een opening zonder deur. De herder ging ’s nachts zelf in die opening liggen. Hij was de deur: wie erin wilde, moest over zijn lichaam. Wie eruit wilde ook.

Een herder die zelf de opening is, met zijn lichaam in de gat van de muur. Hij houdt de wolf buiten, maar hij houdt de schapen niet binnen: ze gaan in en uit en vinden weide. De dief klimt over de muur want hij wil iets uit de kooi. De herder ligt in de opening want hij wil de schapen naar buiten. Wat ik niet weet is wat het betekent dat deze tekst in een religie terecht is gekomen die zich toch weer voor een groot deel als kooi heeft ingericht, met binnen en buiten, met mensen die eruit gezet worden. Misschien werkt de tekst daarom nog steeds: hij staat in de kooi zelf, en hij wijst naar de opening.

Waarheid en identiteit

Waarheid en identiteit staan in het Johannes evangelie centraal, maar het loopt in Johannes via een omweg die de gewone taal van persoonlijke ontwikkeling niet kent, en die omweg is het interessante.
In hoofdstuk 9 staat een zin die ik eerder over het hoofd zag. Als de buren ruziën of de man die nu ziet dezelfde is als de bedelaar van vroeger, zegt hij zelf: egō eimi. Ik ben het. Dezelfde twee woorden waarmee Jezus in dit evangelie zichzelf noemt, het “Ik ben” van de brandende braamstruik. Een man die zijn hele leven “de blinde” was, een functie in het straatbeeld, iemand over wie gepraat werd, zegt voor het eerst Ik. En vanaf dat moment groeit hij in het hoofdstuk: eerst noemt hij Jezus “de man”, dan “een profeet”, dan iemand “van God”, en uiteindelijk knielt hij. Hoe meer hij ziet wie Jezus is, hoe meer hij zelf iemand wordt. Hij spreekt de Farizeeën tegen, met humor zelfs: willen jullie soms ook zijn leerlingen worden? Dat is precies wat jij zegt: identiteit die tot leven komt in plaats van gestolen wordt. De religieuze leiders wilden dat hij bleef wat hij was, of dat hij zweeg. Jezus maakt dat hij spreekt.

Maar kijk waar het vandaan komt. In 10:3 roept de herder zijn eigen schapen kat’ onoma, bij naam. De naam wordt geroepen, van buitenaf. En in 10:14 zegt hij: ik ken de mijnen en de mijnen kennen mij, zoals de Vader mij kent. Ginōskō, en daaronder het Hebreeuwse jada, het kennen van Adam en Eva, het kennen dat intimiteit is. Identiteit ontstaat in Johannes in het gekend worden. Niet als product van een project dat je aan jezelf uitvoert, maar als antwoord op een stem die je herkent.

En Jezus zelf? Juist hij, die zeven keer “Ik ben” zegt, zegt ook: de Zoon kan niets uit zichzelf doen (5:19). Mijn leer is niet van mij (7:16). De sterkste Ik-uitspraken uit de hele Schrift komen van iemand die zegt dat niets ervan uit hemzelf komt. Dat is de paradox waar hij ons in voorgaat. Hij gaat inderdaad voor, emprosthen poreuetai (10:4), hij loopt vooruit en de schapen volgen. Maar wat hij voorleeft is een Ik dat volledig is omdat het volledig ontvangen is. Het ik-leven, de psychē, wordt neergelegd en daardoor komt zōē vrij. Dat is ontwikkeling door desintegratie heen, niet door optimalisatie.

Daar zit ook de schaduw. Persoonlijke ontwikkeling kan zelf de dief worden. Zodra het zelf een project wordt, iets wat beter moet, sneller, completer, en er een hele industrie aan verdient, dan is het schaap weer materiaal. Kleptō in een nieuw jasje. Het verschil is hetzelfde als in vers 10: neemt het iets van je, of krijg je iets dat over de rand gaat?

Dan waarheid. Het Griekse alētheia betekent letterlijk on-verborgenheid: wat niet langer vergeten of bedekt is. Waarheid is dan geen stelling maar iets dat tevoorschijn komt, zoals de man van hoofdstuk 9 tevoorschijn komt. En het Hebreeuwse emet, is in de joodse mystiek altijd gelezen als alef, mem, tav: de eerste, de middelste en de laatste letter van het alfabet. Waarheid omvat alles van begin tot eind. Haal de alef weg, de letter van de Ene, en er blijft met over: dood. Dat beeld heeft me altijd getroffen voor identiteit. Een zelf zonder de bron waar het uit gekend wordt, verstart. Het lijkt nog op leven, maar de adem is eruit.

Johannes laat Jezus zeggen: ik ben de waarheid (14:6). Een persoon, geen leer. En Pilatus vraagt “wat is waarheid?” terwijl die voor hem staat, en loopt weg voor het antwoord. Misschien is dat de scherpste vraag die je ook aan persoonlijke ontwikkeling kunt stellen: zoek je de waarheid over jezelf als iets wat je kunt bezitten, of als iemand voor wie je durft te blijven staan?

De graadmeter

Alles wat je bestaande zelfbeeld bedreigt, voelt als diefstal. Een waarheid die je niet wilde horen, een relatie die je dwingt los te laten wat je altijd was, een crisis die je oude vorm openbreekt: het ego roept bij al die dingen “dief!”. En vaak ten onrechte. De blinde moest zijn plek als bedelaar verliezen, zijn ouders bijna, zijn synagoge helemaal. Van buiten leek dat verlies. Het was de weg naar egō eimi.

Johannes geeft zelf het onderscheid dat de graadmeter nodig heeft. De psychē wordt neergelegd en de zōē komt vrij. Iets kan dus van je ik-leven nemen en tegelijk je leven geven. De vraag is dan niet alleen óf er iets verdwijnt, maar hoe. “Niemand neemt het van mij, ik leg het zelf neer.” Daar zit het verschil. De dief neemt. Bij de herder leg je zelf neer, en je kunt dat alleen omdat je gekend bent. Wat je onder dwang, uit angst of om iemand anders te bedienen opgeeft, is gestolen. Wat je neerlegt omdat je een stem hebt herkend die je bij naam roept, is ruimte maken.

Dan de richting. De dief wil iets ván je: je energie, je trouw, je bewondering, je geld, je aanpassing aan zijn systeem. De herder wil iets vóór je. Een beetje wantrouwen is dus gezond tegenover elke methode, elke leraar, elke relatie die vooral zelf beter wordt van jouw ontwikkeling.

En perisson, overvloed, wat over de rand gaat. Volheid blijft niet in de kooi van het eigen ik. Als mijn “groei” alleen om mij blijft cirkelen, als ik er vooral zelfverzekerder en afgeslotener van word, dan is er misschien wel iets gebeurd, maar geen perisson. Echte volheid stroomt over naar anderen. De blinde ging praten, tegenspreken, getuigen.

Dus misschien zo: steelt dit iets van mij om het te gebruiken, of vraagt het mij iets neer te leggen zodat er leven over de rand gaat? En de toets daarvan ligt niet in het hoofd. “Mijn schapen kennen mijn stem.” Die stem herken je, ook als hij iets vraagt wat je bang maakt. Het lichaam weet vaak eerder dan het denken of je geroepen wordt of meegenomen.