Een plek die je krijgt en een plek die je inneemt

Een mens komt niet op een lege plek ter wereld. Hij komt in een systeem waarin de plekken al zijn verdeeld: een vader, een moeder, misschien een broer die er eerder was. Zijn eigen plek krijgt hij door er te zijn. Hij is de tweede zoon, de jongste, de enige dochter. Over die plek valt niets te onderhandelen, en hij kan haar ook niet verliezen.

Alle plekken daarna ontstaan op een van twee manieren. Ze worden gegeven, met een naam, een begin en daarmee ook een mogelijk einde. Of ze worden ingenomen, omdat er iets openlag en iemand het oppakte. In een familiebedrijf ontstaan de meeste belangrijke plekken op de tweede manier: de moeder die de boeken doet, de broer die bemiddelt tussen vader en zoon, de dochter die het lief en leed bijhoudt, de zoon die al jaren de inkoop doet zonder dat iemand het ooit zo heeft genoemd.

Een ingenomen plek is bijna altijd ingenomen uit liefde of uit nood. Dat maakt haar niet minder werkzaam. Ze werkt door in het lichaam van wie haar inneemt, in de ordening van de familie en in de verhouding tussen man en vrouw.

Een lichaam zonder eindtijd

Voor een zoogdier dat in groepen leeft, is zijn plek in de groep een kwestie van overleven. Het zenuwstelsel houdt die plek voortdurend in de gaten, sneller dan het denken. Wie zijn plek verliest, of voelt dat ze wankelt, krijgt dezelfde stressreactie als bij lichamelijk gevaar. Wie zijn plek zeker weet, kan ontspannen.

Een gegeven plek geeft het zenuwstelsel iets wat een ingenomen plek niet kan geven: een einde. Om vijf uur is de dienst voorbij, na de vergadering ligt het besluit bij een ander, bij ziekte neemt iemand het over. Het lichaam krijgt het signaal dat het mag loslaten. Een ingenomen plek heeft geen rand, dus ook geen moment waarop ze ophoudt. Wie haar bekleedt, staat altijd een beetje aan. De telefoon gaat mee op vakantie, de slaap wordt licht, de schouders zakken nooit helemaal. Het stresssysteem, dat gemaakt is om kort aan te gaan en weer uit, blijft op een laag pitje branden.

Daar komt een tweede mechanisme bij. Een gegeven plek wordt gezien, en wat gezien wordt kan erkend worden. Erkenning is voor het beloningssysteem van het brein een van de sterkste prikkels die er bestaan. Een ingenomen plek wordt zelden erkend, omdat niemand weet dat ze bestaat. Het brein zoekt zijn beloning dan ergens anders: in het nodig zijn zelf. Elke keer dat het zonder jou niet was gelukt, geeft een kleine bevestiging. Zo ontstaat een kringloop waarin iemand steeds meer gaat dragen, omdat dragen het enige is wat iets oplevert.

Wie een plek al als kind innam, draagt haar op een nog diepere laag. Wat onder spanning wordt geleerd, wordt opgeslagen als gewoonte en als lichaamsherinnering, niet als iets wat je je herinnert. Het lichaam doet het voordat iemand erover heeft nagedacht. Het loslaten van zo’n plek voelt daarom als gevaar, ook als het verstand weet dat het een opluchting zou zijn. De plek was ooit de manier om erbij te horen.

De rol die een kind kiest zonder te kiezen

In elk gezin ontstaan rollen die niemand uitdeelt. Er is een kind dat het goed doet en de familie laat zien dat alles in orde is. Er is een kind dat bemiddelt, dat al aan tafel voelt waar het gaat schuren en het gladstrijkt voordat iemand iets merkt. Er is een kind dat de spanning naar zich toe trekt en het probleem wordt, zodat de ouders niet naar hun eigen probleem hoeven te kijken. En er is een kind dat zo min mogelijk ruimte inneemt, omdat er al genoeg is. Geen van die kinderen heeft gekozen. Ze hebben gevoeld wat het gezin nodig had en zijn daar gaan staan.

In een familiebedrijf groeien die rollen door tot in de zaak, alleen heten ze daar anders. Het kind dat het goed deed, wordt de opvolger die nooit faalt. De bemiddelaar wordt de broer die tussen vader en opvolger in staat en elke ruzie onderschept. Het kind dat geen ruimte innam, staat buiten het bedrijf en wordt bij de verdeling vergeten. Wat ooit een overlevingsvorm was, staat nu in het organogram, of juist nergens.

Psychologisch is het verschil tussen een gekregen en een ingenomen plek dit. Een gekregen plek heeft een buitenkant, en daardoor blijft er binnenin ruimte voor wie je bent los van wat je doet. Kritiek op je werk is dan kritiek op je werk. Een ingenomen plek heeft die buitenkant niet. Ze groeit vast aan wie je bent, en kritiek op wat je doet raakt je als mens. Daarom kan wie een plek innam er ook moeilijk mee stoppen. Ontslag nemen uit een rol die je nooit kreeg, voelt alsof je ophoudt te bestaan.

De familie houdt de rol bovendien vast. Als de bemiddelaar ophoudt met bemiddelen, komt het conflict dat hij al dertig jaar opving ineens op tafel. Als het kind dat het goed deed een keer faalt, moet de familie kijken naar iets wat ze liever niet ziet. Een systeem zoekt zijn evenwicht, ook een evenwicht dat iemand te veel kost. Wie uit zijn rol stapt, voelt de druk om terug te gaan van alle kanten tegelijk. Zo houdt een systeem zichzelf in stand, zonder dat iemand het zo bedoelt.

Een lege plek trekt

In een familiesysteem blijft een plek niet lang leeg. Een vader die er wel is maar niet aanwezig, door een oorlog die hij nooit heeft verteld, door een depressie of door werk dat alles opslokt. Een moeder die ziek is. Een ouder die vroeg overlijdt. De plek die zij openlaten, trekt. Meestal gaat er het kind staan dat er qua leeftijd of karakter het dichtst bij is. Wie wil begrijpen waarom iemand op een verkeerde plek staat, kan daarom beter vragen welke plek er openlag, en waarom.

Wie de plek van een ander inneemt, laat zijn eigen plek leeg. De oudste dochter die voor haar broertjes moeder werd, was voor hen geen zus meer. Ze kregen er een strenge tweede moeder bij en verloren een zus. Haar eigen plek bleef onbezet, en soms gaat daar weer een volgend kind staan. Zo ontstaat een keten van verschoven plekken, die zich in een familiebedrijf voortzet in de verdeling van taken, zeggenschap en aandelen. Dat een zoon geen aandelen heeft of een dochter nooit gevraagd wordt, is vaak een verschuiving van twee generaties terug.

Wie als kind te groot moest zijn tegenover een ouder, betaalt daar later voor. Hij heeft een plek boven zijn ouder ingenomen, en ergens in hem weet hij dat dat niet klopt. Zo iemand blijft vaak klein waar hij groot mag zijn: in zijn eigen huwelijk, in zijn eigen besluiten, op de plek die wel van hem is. De directeur die thuis niets durft te beslissen, of die in het bedrijf alles draagt en in zijn relatie niets kan vragen, staat vaak nog op een plek uit zijn jeugd.

Terug naar de eigen plek gaat niet door de ingenomen plek gewoon te verlaten. Er moet eerst erkend worden van wie die plek was, ook als die persoon er niet meer is of haar nooit heeft kunnen vullen. Pas als de vader weer de vader mag zijn, ook in zijn tekort, komt de plek van de zoon vrij. Dat is in een familiebedrijf geen kleine stap, omdat de ingenomen plek inmiddels ook een functie, een inkomen en een handtekening is geworden.

De titel zonder plek en de plek zonder titel

In familiebedrijven krijgen mannen vaker een titel, en nemen vrouwen vaker een plek in. De naam op de bus is ‘& Zonen’. De administratie, de zorg voor het personeel, het lief en leed, het opvangen van spanningen aan tafel: dat wordt vaak gedaan door een moeder, een dochter of een schoondochter, zonder dat het ooit een functie wordt. Dat is voor een deel cultuur en geschiedenis. Het heeft ook te maken met hoe het mannelijke en het vrouwelijke bewegen.

De vrouwelijke beweging stemt af op wat er nodig is. Ze ziet het gat voordat iemand het heeft benoemd en vult het, omdat het leven daar stokt. De mannelijke beweging zoekt richting en rand: een taak met een naam, een doel, een plek waarvan duidelijk is waar ze begint en ophoudt. Een vrouw neemt dus eerder een plek in die openligt. Een man wil eerder een plek die hem gegeven wordt, met een titel erbij. Beide bewegingen zijn een kracht. Ze worden een probleem als ze uit elkaar groeien.

Dan ontstaat in veel familiebedrijven hetzelfde beeld. Zij draagt een plek zonder titel, zonder rand en dus zonder einde, en zonder dat iemand het erkent. Hij draagt een titel waarvan de inhoud voor een deel ergens anders wordt gedragen. Hij is directeur, maar de lastige gesprekken lopen via haar. Hij tekent, maar zij weet hoe het ervoor staat. Een man voelt dat, ook als hij het niet weet. Hij wordt harder, om de plek toch te vullen, of hij trekt zich terug, omdat er voor hem weinig te staan valt.

Tussen hen verdwijnt dan de polariteit. Als zij in stilte draagt wat hij zou moeten dragen, kan zij niet meer op hem leunen, en kan hij niet meer voelen dat hij iets draagt. Ze worden collega’s die elkaar sparen. De aantrekking en het respect waar hun huwelijk en het bedrijf ooit op zijn gebouwd, slijten weg. De kinderen zien een moeder die alles draagt en een vader die tekent, en nemen dat beeld mee naar hun eigen plek.

Voor een dochter die opvolger wordt, speelt nog iets anders. Zij moet haar plek vaak innemen, omdat niemand haar die geeft. Krijgt ze wel een titel, dan wordt van haar verwacht dat ze daar staat zoals een man zou staan. Een dochter die haar plek krijgt als vrouw, brengt de beweging van afstemmen het bedrijf binnen als een erkende functie. Dan hoeft niemand die beweging meer onzichtbaar te dragen.

Wat het kost om een plek te geven

Van een ingenomen plek een gegeven plek maken, lijkt eenvoudig. Iemand zegt hardop: dit doe jij. Daarmee zegt hij ook: dit doe jij niet, en hier houdt het op. Het lichaam krijgt een einde, het brein een erkenning, de familie een ordening. Toch gebeurt het zelden, omdat het beide kanten iets kost.

Wie de plek geeft, moet toegeven dat ze openlag. Een vader die zijn vrouw na dertig jaar de functie geeft die ze allang had, zegt daarmee dat hij die plek niet vulde. Een familie die de bemiddelaar bedankt en ontslaat, moet het conflict dat hij opving zelf gaan dragen. Wie de plek krijgt, verliest ook iets. Een ingenomen plek is onzichtbaar, en daardoor onaantastbaar. Een gegeven plek kan beoordeeld worden, overgedragen, en beëindigd. De moeder die eindelijk een functie krijgt, kan voortaan ook worden gevraagd hoe het ermee staat.

Sommige mensen weigeren daarom de plek die hun wordt aangeboden. De onzichtbare plek gaf hun iets wat de zichtbare niet geeft: dat het zonder hen niet gaat, zonder dat iemand dat kan nagaan.

Welke plek in jouw familie bestaat al jaren zonder naam? En wie zou er iets kwijtraken als ze er een kreeg?