Macht zonder plek

Koffie om half acht
Gert verkocht vijf jaar geleden zijn aandelen in de loonwerkerij aan zijn zoon Koen. Op papier heeft hij sindsdien niets meer te zeggen. Hij is geen directeur, geen aandeelhouder en geen commissaris. Toch staat hij elke ochtend om half acht in de kantine met een kop koffie. De chauffeurs vertellen hem hoe het gaat. Als er een klant belt die Koen niet kent, wordt Gert erbij gehaald. En als Koen een nieuwe trekker wil kopen, vraagt hij het eerst aan zijn vader, ook al hoeft dat niet.

Zijn vrouw Dini komt nooit in de zaak. Maar ze belt bijna dagelijks met haar schoondochter, en via haar weet ze precies wat er speelt. Als Koen en zijn vader het oneens zijn, hoort Dini het het eerst. Ze vertelt het aan Gert, en die zegt de volgende ochtend in de kantine iets wat Koen ervan weerhoudt om door te zetten.

In veel familiebedrijven is de formele macht maar een deel van het verhaal. Er zijn mensen zonder functie, zonder aandelen en zonder stem, die toch meebeslissen. Macht zonder plek is lastiger dan macht met een plek, omdat ze niet kan worden aangesproken. Wie haar bevraagt, krijgt te horen dat er niets aan de hand is. Gert zegt dat hij alleen een kopje koffie komt drinken.

Vijf bronnen van macht

De Amerikaanse sociaal psychologen John French en Bertram Raven onderscheidden eind jaren vijftig vijf bronnen waaruit macht kan voortkomen. Er is formele macht, die voortkomt uit een positie: de directeur mag beslissen omdat hij directeur is. Er is macht om te belonen en macht om te straffen. Er is deskundigheid: wie iets weet wat anderen niet weten, heeft invloed. En er is wat zij referentiemacht noemden: de invloed van iemand naar wie anderen opkijken, met wie ze zich identificeren, wiens goedkeuring ze willen.

Bij een overdracht in een familiebedrijf wordt meestal alleen de eerste bron overgedragen. Koen kreeg de aandelen, de functie en de handtekening. De andere bronnen bleven bij zijn vader. Gert kent de klanten al veertig jaar, dus heeft hij de deskundigheid. Hij heeft het personeel aangenomen en hun lonen bepaald, dus kunnen ze zich hem nog herinneren als degene die beloont en straft. En hij is de man naar wie iedereen in de zaak opkijkt, Koen incluis. Zijn referentiemacht is groter dan ooit, juist omdat hij niets meer hoeft.

Daardoor ontstaat er een merkwaardige situatie. Op papier heeft Koen alle macht. In de praktijk heeft hij alleen de macht die op papier staat. Zijn vader heeft alle macht die nergens staat, en die blijkt in een familiebedrijf vaak zwaarder te wegen. Een chauffeur die twijfelt, vraagt het liever aan de man die hij kent dan aan de man die zijn baas is.

Macht via een driehoek

De Amerikaanse psychiater Murray Bowen ontdekte in zijn werk met families dat spanning tussen twee mensen zelden tussen die twee blijft. Als het tussen twee mensen schuurt, wordt er een derde bij gehaald. Een moeder die met haar man niet over iets kan praten, praat erover met haar dochter. Een broer die zijn broer niet durft aan te spreken, klaagt bij zijn zus. Bowen noemde dat een driehoek, en hij zag het als de kleinste stabiele eenheid in een familie. Een driehoek verlicht de spanning tussen twee mensen, maar zorgt er ook voor dat die spanning nooit rechtstreeks wordt opgelost.

In de familie van Gert loopt de macht zonder plek via een netwerk van zulke driehoeken. Koens vrouw Marloes vertelt haar schoonmoeder wat haar zorgen baart. Dini vertelt het aan Gert. Gert zegt in de kantine iets tegen Koen. Koen en Marloes praten niet rechtstreeks over Koens vader. Koen en zijn vader praten niet rechtstreeks over wie er in de zaak beslist. Alles loopt via een derde.

Dini is in dat netwerk het knooppunt. Ze heeft geen functie in het bedrijf en komt er nooit, maar via haar lopen alle lijnen. Ze weet meer dan wie ook, en kan door te kiezen wat ze doorgeeft en wat niet, de koers van het bedrijf beïnvloeden. Ze zou het zelf nooit zo noemen. Ze maakt zich gewoon zorgen om haar zoon.

Voor Koen betekent het dat hij nooit zeker weet waar een tegenwerking vandaan komt. Als zijn vader in de kantine iets zegt, weet hij niet of het van zijn vader zelf komt, van zijn moeder, of van zijn eigen vrouw. Hij voelt zich omringd door invloeden die hij niet kan aanwijzen.

De vader in het hoofd

Er is nog een vorm van macht zonder plek, en die is het moeilijkst aan te pakken, omdat ze in de opvolger zelf zit. Koen hoeft zijn vader niets te vragen over de nieuwe trekker. Hij doet het toch. Als Gert een keer niet in de kantine staat, merkt Koen dat hij bij elke beslissing denkt: wat zou pa ervan vinden?

Psychologen noemen dat introjectie: een kind neemt de stem van een ouder op in zijn eigen binnenwereld, en die stem blijft spreken, ook als de ouder er niet meer is. Bij de meeste mensen wordt die stem met de jaren zachter, en gaat ze op in een eigen oordeel. Bij opvolgers in familiebedrijven blijft ze vaak opvallend luid. Ze zijn opgegroeid in de zaak van hun vader, hebben jarenlang onder hem gewerkt, en hebben hun vak geleerd door zijn oordeel te volgen. Wie dertig jaar heeft gevraagd wat zijn vader ervan vond, vraagt het zichzelf nog steeds, ook als hij de baas is.

Zo kan een vader macht houden zonder iets te doen. Zelfs als Gert overmorgen naar Spanje verhuist, blijft hij in de zaak aanwezig, in het hoofd van zijn zoon. En na zijn dood houdt die aanwezigheid niet vanzelf op. In veel familiebedrijven wordt jaren na het overlijden van de oprichter nog gezegd dat hij het zo zou hebben gewild. De Hongaars-Amerikaanse psychiater Ivan Boszormenyi-Nagy sprak van onzichtbare loyaliteiten: verplichtingen tegenover ouders en voorouders die een mens zijn hele leven meedraagt, ook als hij ze niet kan benoemen.

Voor Koen betekent dat dat een deel van het probleem bij hemzelf ligt. Ook als Gert stopt met zijn ochtendkoffie, moet Koen nog leren om zijn eigen oordeel te vertrouwen. Dat vraagt meer dan een gesprek met zijn vader. Het vraagt een innerlijke stap, waarin hij de stem van zijn vader laat staan als een raadgever in plaats van als een rechter.

Zijn invloed en haar invloed

Macht zonder plek heeft in familiebedrijven vaak twee gezichten, en die volgen de lijn van man en vrouw.

De man zonder plek is meestal de oprichter of de vorige generatie die formeel is gestopt. Zijn invloed is zichtbaar, al wordt ze ontkend. Hij staat in de kantine, kent de klanten, praat met de bank op de verjaardag van de notaris. Zijn macht komt voort uit wat hij was, en hij houdt haar vast omdat hij niet weet wie hij is zonder die macht. Voor veel mannen is de zaak hun identiteit. Een man die zijn zaak overdraagt en daarna nog elke ochtend komt koffiedrinken, zoekt minder macht dan een plek waar hij nog iemand is.

De vrouw zonder plek heeft vaak nooit een formele plek gehad. Dini deed twintig jaar de boekhouding zonder functie, komt sinds de overdracht niet meer in de zaak, en is altijd degene geweest die wist wat er in de familie speelde. Haar invloed is onzichtbaar. Ze werkt via gesprekken, via het doorgeven of achterhouden van informatie, via de vraag aan haar man of hij nog eens met Koen wil praten. Die vorm van macht is in veel families de enige die vrouwen hadden. Wie geen plek aan tafel krijgt, zoekt een weg om toch mee te bepalen.

Daarin zit een les die veel families over het hoofd zien. Macht zonder plek groeit waar mensen geen plek hebben gekregen. Een vrouw die een formele rol heeft, als aandeelhouder of in een familieraad, hoeft niet via een driehoek invloed uit te oefenen. Een vader die een erkende rol behoudt, als adviseur met een duidelijke grens, hoeft niet elke ochtend in de kantine te staan om te laten zien dat hij er nog is. Macht zonder plek is vaak het gevolg van een plek die ontbreekt.

Macht een plek geven

Macht zonder plek laat zich zelden afschaffen. Ze laat zich wel een plek geven, en dan verandert ze van karakter.

Voor Gert zou dat kunnen betekenen dat hij een erkende rol krijgt, met een duidelijke rand. Eens per maand een gesprek met Koen over de grote lijnen, waarin zijn ervaring welkom is en waarin Koen beslist. Een vaste rol bij de contacten met de oudste klanten, zolang Koen dat wil. En daarnaast het afscheid van de ochtendkoffie in de kantine, met een moment waarop het personeel hem bedankt en hoort dat Koen nu de baas is. Een vader die een plek krijgt, kan de rest loslaten. Een vader die nergens meer een plek heeft, blijft overal aanwezig.

Voor Dini zou het kunnen betekenen dat ze een stem krijgt in een familieoverleg, waar ze haar zorgen rechtstreeks kan uitspreken in plaats van via haar man. Dan wordt haar invloed zichtbaar en bespreekbaar.

Voor Koen vraagt het dat hij de driehoeken doorbreekt. Dat hij met zijn vader rechtstreeks praat over wie wat beslist. Dat hij met zijn vrouw praat over zijn vader, in plaats van dat zij dat met haar schoonmoeder doet. Bowen noemde dat de-triangulatie: het herstellen van rechtstreekse lijnen tussen twee mensen, zodat een derde niet meer nodig is om de spanning te dragen. En het vraagt van Koen de innerlijke stap om zijn vaders stem te horen als raad, en zijn eigen stem als besluit.

Of Gert die plek wil aannemen, hangt af van de vraag of hij een leven heeft buiten de zaak. Voor veel oprichters is dat de moeilijkste vraag van allemaal. De ochtendkoffie in de kantine is dan minder een machtsspel dan een manier om niet alleen thuis te zitten. Wie dat ziet, kan Gert helpen om ergens anders iemand te zijn. Pas dan kan hij de zaak echt aan zijn zoon laten.