Opgroeien langs één as

Twee assen
Aan het eind van de negentiende eeuw schreef een van de grondleggers van de kinderpsychologie dat enig kind zijn op zichzelf een ziekte was. Die zin heeft ruim een eeuw meegedraaid in hoe we naar kinderen zonder broers of zussen kijken: verwend, eenzaam, egocentrisch. Het onderzoek dat daarna kwam heeft dat beeld grotendeels ontmanteld. Toch blijft de vraag hangen, bij ouders die twijfelen over een tweede kind en bij volwassenen die zich afvragen wat hun opgroeien zonder broer of zus met hen heeft gedaan.

De vraag wordt meestal verkeerd gesteld. Of enig kind zijn goed of slecht is, valt niet te beantwoorden zonder eerst te begrijpen wat een broer of zus eigenlijk doet in een zich ontwikkelend brein.

Een kind groeit op langs twee assen. De verticale as loopt naar de ouders: mensen die groter zijn, meer weten, en het kind helpen zijn spanning te reguleren. De horizontale as loopt naar gelijken. Daar bestaat die regulerende volwassene niet. Wat daar gebeurt, moet het kind zelf dragen.

Een enig kind groeit vrijwel volledig op langs de verticale as. Alles wat volgt, de winst en het verlies, komt voort uit die ene structurele omstandigheid. En het hangt sterk af van wie er aan het andere eind van die as staat.

Een geest die zich niet aanpast

Het meest onderschatte verschil tussen een ouder en een broer zit in wie zich aan wie aanpast. Een redelijk afgestemde ouder leest het kind voortdurend. Hij verlaagt zijn stem als het kind schrikt, laat het winnen als het bijna huilt en vertaalt zijn gedrag in woorden die het kind kan begrijpen. Het kind leert zichzelf kennen in een geest die zich op hem richt.

Een broertje van vijf doet dat allemaal niet. Hij pakt het speelgoed af omdat hij het wil hebben, liegt als dat hem uitkomt en lacht als jij valt. Zijn binnenwereld is ondoorzichtig en vaak tegengesteld aan de jouwe. Daar ligt precies zijn ontwikkelingswaarde. Wie een broer heeft, moet een geest leren lezen die hem niet terugleest.

Dat is in het onderzoek naar theory of mind goed terug te zien. Theory of mind is het vermogen om te begrijpen dat een ander iets anders denkt dan jij en iets anders dan waar is. Kinderen met broers of zussen, vooral oudere, slagen gemiddeld eerder voor de klassieke taken die dat meten. Het effect blijkt sterker wanneer broers of zussen dicht bij elkaar in leeftijd liggen. Dat wijst erop dat het voordeel niet komt van meer competente mensen in huis, maar van een bepaald soort omgang: plagen, doen-alsof, bedotten, onderhandelen. In die rommelige, ongelijkwaardige uitwisseling ontdekt een kind dat er andere geesten bestaan.

Een tweede laag ligt dieper, in het spel. Zoogdieren hebben een aangeboren drang tot ruw spel: stoeien, achtervolgen, worstelen. Bij jonge ratten die zonder leeftijdsgenoten opgroeien en dat spel missen, ontwikkelt de mediale prefrontale cortex zich anders. Dat is het hersengebied dat sociale situaties inschat en impulsen afremt. Die ratten hebben later meer moeite met sociale conflicten, zelfs als ze wel volwassen dieren om zich heen hadden. Het spel met een gelijke traint iets wat een volwassene niet kan trainen. Een volwassene doseert zijn kracht en laat het jong winnen. Een gelijke doet dat niet altijd. Het jong moet zelf aanvoelen wanneer spel overgaat in ernst, en zelf terugschakelen.

Een ruzie tussen broers en zussen heeft daarnaast een eigenschap die geen andere relatie heeft: er is geen uitgang. Een vriendje kun je naar huis sturen, een klasgenoot kun je ontlopen. Met een broer zit je morgen weer aan het ontbijt. Het zenuwstelsel leert daar iets specifieks: spanning verdragen in een relatie die blijft, en herstellen omdat er geen alternatief is.

Wat de verticale as geeft

Ouders hebben een beperkte hoeveelheid tijd, aandacht, geld en geduld. Met elk kind erbij wordt die hoeveelheid verdeeld. Het enig kind krijgt alles. Dat simpele rekensommetje verklaart een groot deel van wat het onderzoek sinds de jaren tachtig steeds weer laat zien. Enig kinderen lijken op cognitief vlak en in hun schoolprestaties op oudste kinderen en kinderen uit gezinnen met twee kinderen. Ze doen het gemiddeld beter dan kinderen uit grote gezinnen. Op karakter en psychische gezondheid scoren ze niet slechter. Wat er wel consequent uitspringt, is een hechtere band met de ouders.

Taal is waar die winst het eerst zichtbaar wordt. Een kind dat vooral met volwassenen praat, hoort langere zinnen, abstractere woorden en meer redeneringen. Het taalnetwerk in de linkerhersenhelft groeit mee met de complexiteit van wat het kind hoort. Daarom klinken enig kinderen vaak ouder dan ze zijn: ze zijn opgegroeid in een talig klimaat dat voor volwassenen bedoeld was.

Dan is er de regulatie. Een baby kan zijn eigen stresssysteem nog niet beheersen. Hij leent het zenuwstelsel van de volwassene die hem vasthoudt. Hoe vaker en betrouwbaarder dat lukt, hoe stabieler de stressas zich instelt. Bij een enig kind hoeft die co-regulatie niet gedeeld te worden met een huilende baby in de kamer ernaast of een peuter die tegelijk aandacht wil. Als de ouder zelf gereguleerd genoeg is, kan dat een opvallend stevig fundament opleveren.

De laatste winst is de minst zichtbare: de binnenwereld. Enig kinderen brengen meer tijd alleen door. Een brein dat niet voortdurend op externe prikkels reageert, schakelt over naar het netwerk dat actief wordt bij dagdromen, verbeelding en het verbinden van herinneringen. In een groot Chinees onderzoek onder studenten, waarvan ongeveer de helft enig kind was, scoorden de enig kinderen hoger op flexibiliteit, een onderdeel van creativiteit. Ze hadden ook meer grijze stof in de gyrus supramarginalis, een gebied in de pariëtale kwab dat in verband wordt gebracht met mentale flexibiliteit en verbeelding. Die bevindingen zijn correlaties uit één land, met een eigen cultuur rond het eenkindbeleid. Ze sluiten wel aan bij wat veel enig kinderen zelf beschrijven: in hun alleen zijn gebeurt iets.

Die capaciteit om alleen te zijn ontstaat overigens niet vanzelf in eenzaamheid. Een kind leert alleen zijn eerst in de nabijheid van een ouder die er is zonder iets te vragen. Wie dat als kind heeft ervaren, draagt die aanwezigheid later mee in de stilte.

Wat ontbreekt, en wat het brein inhaalt

Hetzelfde Chinese onderzoek liet ook een keerzijde zien. De enig kinderen scoorden lager op meegaandheid, de persoonlijkheidstrek die samenhangt met warmte, inschikkelijkheid en zorg voor anderen. Ze hadden ook minder grijze stof in de mediale prefrontale cortex, het gebied waar we onszelf in verhouding tot anderen denken. Over de hele groep heen ging meer grijze stof daar samen met hogere meegaandheid. Het is hetzelfde gebied dat bij ratten zonder speelgenoten anders uitgroeit.

Ook in gedrag is het verschil te zien, maar alleen tijdelijk. In een Amerikaans onderzoek onder ruim twintigduizend kleuters beoordeelden leerkrachten enig kinderen als minder sociaal vaardig en met minder zelfbeheersing. Bij dezelfde kinderen was dat verschil in groep zeven verdwenen. Een later onderzoek onder ruim dertienduizend middelbare scholieren vond dat enig kinderen even vaak als vriend werden genoemd als kinderen met broers of zussen. School, sport en clubs doen blijkbaar veel van wat thuis niet gebeurde. Het brein is plastisch genoeg om de horizontale as alsnog te leren, alleen later.

Dat inhalen verdient een nauwkeuriger blik. Wat een enig kind op school leert, leert het in relaties die het kan kiezen en kan verlaten. Vriendschap is vrijwillig. Ruzie met een klasgenoot eindigt als de bel gaat. De vaardigheid die wel goed wordt ingehaald, is het aangaan en onderhouden van contact. Wat niet vanzelf wordt ingehaald, is het verdragen van frictie in een relatie waar geen uitgang is. Onderzoek naar populariteit meet dat verschil niet. Het meet of je gekozen wordt, en niet wat je zenuwstelsel doet als de ander blijft terwijl je hem liever kwijt was.

In de praktijk zie je dat terug in twee bewegingen. Sommige enig kinderen trekken zich bij conflict terug in hun binnenwereld, de plek die hen als kind veiligheid gaf. Andere zoeken bij conflict onbewust de verticale as op en gaan de ander als ouder behandelen. Dan wordt van de ander verwacht dat hij zich aanpast, de spanning opvangt en het eerst weer goedmaakt. Allebei zijn het oplossingen van een zenuwstelsel dat heeft geleerd dat er bij spanning een volwassene beschikbaar is.

Vriendjes en Vriendinnetjes

Vrienden zijn voor een enig kind de belangrijkste route naar de horizontale as. Het inhalen dat het onderzoek laat zien, tussen de kleuterklas en de middelbare school, verloopt vrijwel helemaal via vriendschap, sport en clubs. Er is zelfs onderzoek waarin het aantal vrienden beter voorspelde wanneer een kind theory of mind ontwikkelt dan het aantal broers en zussen. Een gelijke hoeft dus geen familie te zijn om te doen wat een gelijke doet.

Het verschil zit in de structuur. Een broer krijg je, een vriend kies je, en een vriend kun je weer kwijtraken. Vriendschap traint daardoor andere dingen dan het broer-zusverband. Je leert kiezen en gekozen worden, je leert wederkerigheid omdat een vriend die alleen maar geeft vanzelf weggaat, en je leert dat nabijheid onderhoud vraagt. Wat vriendschap minder traint, is wat het artikel al noemt: blijven als je weg zou kunnen. Dat verandert wel naarmate een vriendschap ouder en dieper wordt. Hoe hoger de prijs van het verlies, hoe meer een vriendschap gaat lijken op een band zonder uitgang, en hoe meer er hersteld moet worden in plaats van afgehaakt.

Daar zit ook een valkuil. Een enig kind legt soms het gewicht van een broer of zus op één beste vriend of vriendin. Het verwacht permanentie van een relatie die daar niet voor gebouwd is. Als die vriend verhuist, een nieuwe beste vriend kiest of verandert in de puberteit, komt dat aan als verraad. Een kind met broers of zussen verliest op zo’n moment een vriend. Het enig kind verliest zijn enige gelijke.

Een tweede valkuil is subtieler. Een kind dat langs de verticale as heeft leren regelen, kiest soms vrienden die die as voortzetten. Dat zijn vrienden die zich aanpassen en de spanning opvangen, of vrienden voor wie het zelf gaat zorgen. Dan lijkt het horizontaal, maar de beweging eronder is verticaal gebleven.

Ook het verschil tussen jongens en meisjes speelt hier mee. Jongensvriendschappen zijn vaker schouder aan schouder: samen iets doen, stoeien, wedijveren. Dat ligt dicht bij het ruwe spel dat het brein traint om kracht te doseren en conflict te overleven. Meisjesvriendschappen zijn vaker gezicht naar gezicht, talig en intiem. Conflict loopt er eerder via in- en uitsluiten dan via botsen. Voor een enig meisje kunnen die relationele conflicten de voornaamste oefenplek zijn voor frictie onder gelijken. Daarom grijpen ze vaak dieper in dan volwassenen achteraf denken.

Het gewicht van de enige

Alles wat hiervoor staat, gaat ervan uit dat de verticale as goed werkt: ouders die afgestemd zijn, die het kind reguleren en zelf gereguleerd zijn. Daar wordt het enig kind kwetsbaar op een manier die kinderen met broers of zussen minder kennen. Wanneer de as hapert, is er niets dat het opvangt.

De eerste last is concentratie. Alle hoop, ambitie en angst van de ouders komt op één kind terecht. Er is geen broer die de verwachtingen deelt, geen zus die de rol van het zorgenkind op zich neemt zodat jij de vrijheid hebt om middelmatig te zijn. Veel enig kinderen beschrijven een soort stille druk: er is maar één kans, en die ben jij. Perfectionisme en een overontwikkeld verantwoordelijkheidsgevoel komen bij hen vaak voort uit die ene plek waarop alles terechtkomt.

De tweede last is subtieler. Een ouder die zelf niet goed gereguleerd is, door spanning in het huwelijk, eenzaamheid of een eigen onverwerkte geschiedenis, zoekt die regulatie ergens. In een gezin met meerdere kinderen verdeelt dat zich. Bij een enig kind ligt het voor de hand dat het kind die functie krijgt. De richting van de co-regulatie draait dan om: het kind gaat de ouder reguleren. Het leert de stemming van moeder lezen voordat het zijn eigen stemming kent. Zijn brein wordt goed in afstemmen, maar die afstemming staat in dienst van de ouder en niet van zichzelf.

Hier krijgt het eerdere beeld van theory of mind een onverwachte wending. Zo’n kind leest wel degelijk een andere geest, maar het is een geest die zich verticaal boven hem bevindt. Wat het daarbij oefent, is waakzaamheid in plaats van gelijkwaardigheid. Volwassenen die zo zijn opgegroeid, zijn vaak opvallend sensitief en goed in het aanvoelen van autoriteit, en tegelijk onzeker over wat ze zelf willen.

De derde last is het ontbreken van een getuige naast je. Een kind met een broer kan na een avond vol spanning vragen: is mama altijd zo, of ligt het aan mij? Die vraag is een vorm van realiteitstoetsing. Het enig kind heeft niemand op dezelfde hoogte om zijn waarneming mee te vergelijken. Wat het meemaakt, moet het alleen duiden, en een kind duidt spanning tussen volwassenen bijna altijd als iets wat met hemzelf te maken heeft.

In de puberteit komt dit allemaal samen. Losmaken van de ouders is een neurobiologische opdracht: het brein van een tiener richt zich op leeftijdsgenoten, zoekt risico en herschrijft zijn beloningssysteem. Voor een enig kind betekent elke stap weg ook dat de ouders alleen achterblijven. Wie heeft geleerd dat hij nodig is om het evenwicht thuis te bewaren, maakt zich met een schuldgevoel los, of maakt zich niet helemaal los.

De partner als eerste gelijke

Voor veel enig kinderen is de partner de eerste mens met wie ze werkelijk op de horizontale as komen te staan, zonder dat er een uitgang is. Een vaste relatie heeft de structuur van een broer of zus: je kiest de ander, en daarna zit je er middenin, ook op de dagen dat je dat liever niet zou willen. Juist het deel van het zenuwstelsel dat als kind het minst is getraind, wordt dan elke dag aangesproken.

Dat verklaart waarom de eerste jaren van een relatie voor enig kinderen soms onverwacht zwaar zijn, terwijl ze in vriendschappen en op het werk goed functioneren. In vriendschappen kun je afstand nemen. Op het werk is de verhouding meestal verticaal en voor hen vertrouwd terrein. In een liefdesrelatie past de ander zich niet vanzelf aan, en moet je allebei leren herstellen terwijl de spanning nog in de kamer hangt. Wie dat nooit met een broer heeft geoefend, oefent het nu, met iemand van wie veel meer afhangt.

Daar zit ook een kans in. Een relatie kan de onvoltooide ontwikkeling van de horizontale as alsnog dragen. Dat vraagt dat beide partners het herkennen als oefening en niet als bewijs dat de relatie niet deugt.

De laatste achter de ouders

Het tweede moment waarop het enig kind zijn opgroeien zonder broers of zussen weer tegenkomt, is wanneer de ouders oud worden. De zorg, de beslissingen over een verpleeghuis, de papieren, de nachtelijke telefoontjes: niets is te verdelen. Mantelzorgonderzoek laat consequent zien dat zorg die door één persoon wordt gedragen, zwaarder belast dan gedeelde zorg. Voor het enig kind is dat de enige vorm die het kent.

Diepgaander is wat er gebeurt als de ouders sterven. Rouwen verloopt makkelijker wanneer er mensen zijn die hetzelfde verlies dragen en dezelfde herinneringen delen. Met broers of zussen kun je het verhaal van de ouders samen blijven vertellen, aanvullen en corrigeren. Het enig kind verliest met zijn ouders ook de laatste mensen die zijn begin hebben meegemaakt. Vanaf dat moment bestaat zijn kindertijd alleen nog in zijn eigen geheugen.

Veel enig kinderen bouwen in de loop van hun leven een kring van vrienden die als broers en zussen gaan voelen. Dat is een van de mooiste vormen van de horizontale as die het leven alsnog te bieden heeft. Een vriend die je op je dertigste ontmoet, kan je veel geven, maar hij kan niet getuigen van hoe het was in de keuken van je ouders.

Wat het onderzoek niet ziet

Het onderzoek naar enig kinderen meet gemiddelden: schoolprestaties, persoonlijkheidsscores, grijze stof, het aantal vrienden. Wat daarin verdwijnt, is de variabele die in de praktijk het meeste verschil maakt: wie er aan het andere eind van de verticale as staat. De vraag is of ouders kunnen verdragen dat ze de hele wereld van een kind zijn, zonder dat kind tot hun hele wereld te maken.

Nog een tweede variabele blijft in de cijfers onzichtbaar: waarom er één kind is. Een bewust gekozen enig kind groeit op in een ander klimaat dan een kind dat er na jaren van onvruchtbaarheid kwam, of na een miskraam, of na een broertje dat stierf. In dat laatste geval is het kind in zijn eigen beleving vaak niet enig. Het voelt de lege plek naast zich, ook als niemand erover praat.

Of een brein dat de horizontale as pas laat leert, haar ooit helemaal in zich opneemt, weet niemand. Misschien vraagt het een leven lang oefenen in relaties waar je niet weg kunt. Misschien levert het juist iets op wat kinderen met broers en zussen nooit hoeven te ontwikkelen: een bewuste keuze om te blijven, waar anderen bleven omdat ze geen keus hadden.