Tijd en urgentie in de bijbel

“Voor alles is een tijd.” Ik hoor het vaak, en bijna altijd op hetzelfde moment: wanneer iets wat zou moeten gebeuren, niet gebeurt. Het gesprek dat uitblijft, de keuze die wordt doorgeschoven, de verandering die nog even moet wachten. De zin klinkt als berusting en als wijsheid tegelijk, en juist daarom is hij moeilijk tegen te spreken. Wie wil er tegen Prediker ingaan?

Toch begint mijn vraag ergens anders, in Lukas 14. Jezus ligt aan tafel bij een leider van de farizeeën, op sabbat. Een van de gasten zegt, als het gesprek even stilvalt: “Zalig is hij die brood zal eten in het koninkrijk van God.” Een vrome zin, uitgesproken door iemand die al aanligt, die al eet, die zich veilig weet aan de goede kant van de tafel. En Jezus antwoordt met een verhaal over mensen die niet kwamen.

Iemand geeft een grote maaltijd en nodigt velen uit. Volgens het gebruik van die tijd gebeurde dat in twee rondes: eerst de uitnodiging, ruim van tevoren, en dan op de dag zelf een knecht die langskomt met het bericht dat het zover is. Dat detail is beslissend. Wie bij de eerste ronde ‘ja’ had gezegd, had de maaltijd in principe al aanvaard. De weigering komt pas bij het tweede bericht, bij de woorden “kom, want alles is nu gereed”. Ze weigeren het feest niet. Ze weigeren het uur.

De eerste zegt: ‘ik heb een akker gekocht en moet hem gaan bekijken.’
De tweede: ‘ik heb vijf span ossen gekocht en ga ze keuren.’
De derde: ‘ik heb een vrouw getrouwd, daarom kan ik niet komen.’
Wat mij treft bij het opnieuw lezen is het werkwoord. Twee keer “ik heb gekocht”, en de derde heeft genomen.
Alle drie staan midden in het verwerven, het in bezit krijgen, het beheersen van wat van hen geworden is. En de maaltijd is precies het omgekeerde: daar krijg je, daar kun je niets kopen, daar word je gevoed zonder dat je het verdiend hebt. Wie net iets in bezit heeft genomen, moet eerst gaan kijken of het wel klopt, of de ossen wel trekken, of de akker wel is wat hij leek. Het bezit vraagt controle. Het feest vraagt overgave. Die twee bewegingen passen niet in hetzelfde uur.

De heer van het huis wordt toornig, en dan gebeurt iets wat de vrome gast aan tafel had moeten doen schrikken: de armen, de verminkten, de blinden en de lammen worden binnengehaald, en daarna de mensen van de wegen en de heggen. Wie geen akker heeft, geen ossen, wie misschien niemand heeft getrouwd, heeft ook niets om eerst te gaan bekijken. Die zijn er wel als het uur slaat. “Geen van die mannen die genodigd waren, zal van mijn maaltijd proeven.”

Dus wanneer ik hoor dat voor alles een tijd is, hoor ik de vraag eronder: wie zegt dat hier, en aan welke kant van de tafel?

Een vrijstelling uit de Thora

De drie excuses zijn niet willekeurig gekozen. Wie in Jezus’ tijd in de synagoge opgroeide, hoorde er iets in wat wij missen. In Deuteronomium 20, voordat Israël ten strijde trekt, spreken de beambten het volk toe:
* wie een nieuw huis heeft gebouwd en het nog niet heeft ingewijd, ga terug naar huis.
* wie een wijngaard heeft geplant en er nog niet van heeft gegeten, ga terug.
* wie zich met een vrouw heeft verloofd en haar nog niet tot zich heeft genomen, ga terug, opdat hij niet in de strijd sterft en een ander haar neemt.
En in Deuteronomium 24:5: wie pas getrouwd is, hoeft een jaar lang niet uit te trekken met het leger, “hij zal een jaar vrij zijn voor zijn huis, en zijn vrouw verblijden”.

Grond, wat erop groeit, een vrouw. Het is dezelfde drieslag. De genodigden grijpen naar een uitzondering die God zelf in de wet heeft gelegd. Ze zijn niet nalatig, ze zijn rechtzinnig. Wie hen erop had aangesproken, zou een bijbeltekst teruggekregen hebben.

Maar waarvoor gold die vrijstelling? Voor de oorlog. Voor het moment waarop je je leven moest wagen. Die bescherming was een daad van barmhartigheid: wie net iets begonnen is, mag het eerst leven voordat hij de dood tegemoet gaat. De genodigden passen een regel voor het slagveld toe op een uitnodiging voor de feestzaal. Ze behandelen het feest alsof het een strijd is waarin ze iets kunnen verliezen.

Hier wordt het voor mij werkelijk interessant. Waarom zou iemand een maaltijd ervaren als een bedreiging? Wat staat er op het spel als je aanschuift aan een tafel die een ander heeft gedekt? Ik denk: precies datgene wat je net verworven hebt. Op een feest ben je niet de eigenaar. Je bent gast, je wordt gezien, er wordt over jou beschikt in de zin dat een ander bepaalt wat er op tafel komt en wanneer. De angst achter het excuus is de angst om ontvangen te worden. Wie zijn leven heeft ingericht rond wat hij kocht en nam, ervaart een overvloed die hij niet zelf heeft georganiseerd als een verlies van grip. Diep in de mens zit een oud wantrouwen tegenover wat gratis gegeven wordt, en dat wantrouwen kleedt zich het liefst in vroomheid. Want met een Thoratekst in de hand hoef je niet te voelen dat je bang bent.

Dat maakt de gelijkenis zo scherp. Het gevaarlijkste uitstel komt niet voort uit luiheid of ongeloof. Het komt voort uit goede dingen, door God gegeven, door de wet beschermd: een huis, een akker, een huwelijk, werk dat gedaan moet worden. Het goede wordt een schuilplaats voor het beste. En de zin “voor alles is een tijd” kan op precies dezelfde manier functioneren: een ware tekst, op de verkeerde plek gebruikt, als vrijstelling voor een uur dat niet als oorlog bedoeld was maar als bruiloft.

Tijd met een opening erin

Dan Prediker 3 zelf. “Alles heeft een bepaalde tijd, en alle voornemen onder de hemel heeft zijn tijd.”
Twee woorden staan er: זְמַן, zeman, de vastgestelde tijd, en עֵת, ‘et.
Het tweede komt daarna achtentwintig keer terug in de beroemde reeks: een tijd om te baren en een tijd om te sterven, een tijd om te planten en een tijd om het geplante uit te trekken.

‘Et is geen klokketijd. Het is het moment waarop iets rijp is, het juiste ogenblik, het tijdstip dat bij een ding hoort. De oogst heeft zijn ‘et, de regen heeft zijn ‘et. En de reeks is opgebouwd uit paren die elkaar uitsluiten: je kunt niet tegelijk planten en uittrekken, niet tegelijk zwijgen en spreken. Dat betekent dat Prediker juist zegt dat elk moment een eigen opdracht heeft. Wie het moment van planten laat voorbijgaan omdat er “ook een tijd is om uit te trekken”, heeft de tekst omgekeerd. De reeks is geen vrijbrief voor later. Het is een kalender van nu’s.

Uit dezelfde wortel komt het Hebreeuwse woord voor nu: עַתָּה, ‘attah. Tijd en nu delen de letters ayin en tav. Bij ‘attah komt er één letter bij, de he. Dat is de letter die in de Hebreeuwse taal als lidwoord functioneert, “de”, het bepalende. En de letter die in de godsnaam tweemaal staat, de letter van de adem, in vorm een ruimte met een opening aan de zijkant, een venster. Zo gelezen is ‘attah tijd waar de adem in is gekomen. Tijd die bepaald is geworden: niet een tijd, maar dé tijd. Het moment waarop het venster open staat.

Ik kijk nog naar de twee letters van ‘et zelf. De ayin is het oog, en ook de bron, want in het Hebreeuws is het hetzelfde woord. De tav is de laatste letter van het alfabet, het teken, het zegel, de voltooiing. Tijd is wat zich uitstrekt tussen het oog en het einde: tussen het zien en het afgesloten worden. En dan valt mij op dat ‘et bijna precies zo klinkt als אֵת, et, het kleine onvertaalbare woordje dat in de Thora vóór het lijdend voorwerp staat, al in de eerste zin: “In het begin schiep God et de hemel en et de aarde.” Dat woordje is gespeld met de alef en de tav, de eerste en de laatste letter, het hele alfabet in twee tekens. Johannes neemt het over in Openbaring: Ik ben de Alfa en de Omega. Het verschil tussen de twee woorden is één letter. Waar in de schepping de alef staat, de stille, de Ene, staat in de tijd de ayin, het oog. Tijd is het geheel zoals het door een oog gezien moet worden. Het geheel valt uiteen in momenten omdat wij het alleen kunnen zien, stuk voor stuk, en niet ineens. Hier ben ik niet zeker meer en ik laat het staan als een spoor.

Wat ik wel zeker weet: Prediker zelf ondergraaft het uitstel. “Wie op de wind let, zal niet zaaien, en wie naar de wolken kijkt, zal niet maaien” (11:4). Wie wacht tot de omstandigheden gunstig zijn, wacht voor altijd. “Zaai uw zaad in de morgen en laat uw hand in de avond niet rusten, want u weet niet welke zal gedijen” (11:6). En in het laatste hoofdstuk: “Gedenk uw Schepper in de dagen van uw jeugd, voordat de kwade dagen komen” (12:1). Het boek dat christenen aanhalen om rust te vinden, eindigt met een opdracht die geen uitstel verdraagt.

En midden in Prediker 3 staat een vers dat de hele reeks openbreekt: “Hij heeft alles mooi gemaakt op zijn tijd; ook heeft Hij de eeuwigheid in hun hart gelegd, zonder dat de mens het werk dat God gedaan heeft van begin tot eind kan doorgronden” (3:11). Het woord voor eeuwigheid is עוֹלָם, ‘olam. De wortel ervan, ע-ל-ם, betekent ook verborgen zijn. Wat God in het hart heeft gelegd, is iets verborgens. De mens staat in een ‘et, een moment, en draagt in zich iets wat buiten alle momenten valt, maar wat hij niet kan zien. Misschien is dat de spanning waar het om gaat: het moment kan alleen herkend worden met iets wat zelf niet in de tijd zit.

Heden, met ons die hier staan

Het woord waar de Bijbel urgentie in legt, is hayom: vandaag, heden, letterlijk “de dag”. Deuteronomium is er doordrenkt van. Mozes staat aan de oever van de Jordaan en zegt het steeds opnieuw: de geboden die ik u heden gebied, het verbond dat de HEER heden met u sluit. En op het hoogtepunt, in hoofdstuk 30: “Zie, ik stel u heden het leven en het goede voor, de dood en het kwade… Ik roep heden de hemel en de aarde als getuigen tegen u: het leven en de dood heb ik u voorgesteld, de zegen en de vloek. Kies dan het leven.”

Maar er is iets vreemds aan dat heden. In Deuteronomium 5:3 zegt Mozes: “Niet met onze vaderen heeft de HEER dit verbond gesloten, maar met ons, die hier vandaag allen in leven zijn.” Wie hier rekent, ziet dat het niet klopt. De generatie die bij de Horeb stond, is in de woestijn gestorven, veertig jaar lang. Wie nu aan de Jordaan staat, was toen een kind of nog niet geboren. Toch zegt Mozes: met ons. En in hoofdstuk 29 gaat hij nog verder: “Niet met u alleen sluit ik dit verbond, maar met hem die hier vandaag met ons staat voor het aangezicht van de HEER, en met hem die hier vandaag niet bij ons is.”

Het heden van Deuteronomium is dus geen datum. Het is een plek waar alle generaties tegelijk staan, de afwezigen inbegrepen. De joodse traditie heeft dat begrepen toen ze in de Haggada schreef dat ieder mens in elk geslacht zichzelf moet zien alsof hij zelf uit Egypte is getrokken. Wie dit heden leest, wordt erin opgenomen. De tekst spreekt niet over toen, hij spreekt tot nu, en het nu is van de lezer. Daarmee heeft het woord heden een eigenaardig gewicht: het is altijd beschikbaar, en daardoor altijd dringend. Het verbond wacht niet in het verleden tot je het ophaalt. Het staat hier, en vraagt een antwoord.

Psalm 95 neemt dit woord op. Na de uitnodiging om te knielen en te aanbidden, breekt de toon: “Heden, als u Zijn stem hoort, verhardt uw hart niet zoals bij Meriba, zoals op de dag van Massa in de woestijn.” De Hebreeuwse constructie kan ook gelezen worden als een verzuchting: och, dat u heden naar Zijn stem zou luisteren. En dan het slot: “Zij zullen niet ingaan tot Mijn rust.” Het heden en de rust staan tegenover elkaar, of beter: de rust is alleen bereikbaar via het heden.

De Talmoed vertelt (Sanhedrin 98a) dat rabbi Jehosjoea ben Levi de Messias ontmoet, zittend tussen de armen en zieken aan de poort van Rome, zijn wonden verbindend. Hij vraagt hem: wanneer komt u? De Messias antwoordt: vandaag. De rabbi gaat terug, en de dag eindigt, en er gebeurt niets. Hij beklaagt zich bij Elia: hij heeft tegen mij gelogen. Elia antwoordt: hij heeft u de tekst gegeven. “Heden, als u Zijn stem hoort.” Het vandaag van de verlossing is echt, en het hangt aan het horen. Het komt niet vanzelf op een dag, het komt op elke dag dat het gehoord wordt.

De brief aan de Hebreeën bouwt hierop een heel betoog, in de hoofdstukken 3 en 4. De schrijver citeert de psalm en zegt: “Vermaan elkaar dagelijks, zolang het heden heet.” En verderop: God “bepaalt opnieuw een zekere dag, heden”. Er blijft een sabbatsrust over voor het volk van God. Dan volgt een zin die mij elke keer verbaast: “Laten wij ons dan beijveren om in die rust in te gaan.” Het Griekse werkwoord, spoudazō, betekent haast maken, zich spoeden. Haast je om de rust in te gaan. Wie dat leest met “voor alles is een tijd” in het achterhoofd, merkt dat de Bijbel geen tegenstelling ziet tussen urgentie en rust. De rust is juist het doel van de haast. En wie de haast uitstelt omdat hij rust zoekt, komt in de rust niet aan, net zoals de generatie bij Meriba niet aankwam.

Een vat dat vol is

Het Grieks van het Nieuwe Testament heeft twee woorden waar het Nederlands er één heeft.
Chronos is de tijd die verstrijkt, de tijd die je kunt tellen.
Kairos is het beslissende ogenblik, dat onderscheid staat in elke inleiding en het verklaart niets. Ik wil weten wat de tekst ermee doet.

De eerste woorden die Marcus Jezus laat spreken: “De tijd is vervuld, en het koninkrijk van God is nabijgekomen. Bekeer u en geloof het evangelie” (1:15). Peplērōtai ho kairos. Het werkwoord plēroō gebruik je voor een vat dat volloopt, voor een net dat vol vissen zit. En het staat in de voltooide tijd en de lijdende vorm: de tijd is volgemaakt, door een ander. Iemand heeft het moment gevuld tot de rand. Er kan niets meer bij. Wat er dan nog rest, is overlopen of uitgieten. Bekeer u is in die zin geen moreel appel maar de enige mogelijke reactie op een vat dat vol is: je moet je omkeren naar wat eruit stroomt, anders stroomt het langs je heen.

Paulus schrijft in 2 Korinthiërs 6:2: “Want Hij zegt: In de welaangename tijd heb Ik u verhoord, en op de dag van het heil heb Ik u geholpen. Zie, nu is het de welaangename tijd, zie, nu is het de dag van het heil.” Het eerste deel is een citaat uit Jesaja 49:8, waar in het Hebreeuws staat: be’et ratson, in een tijd van welbehagen. Een ‘et dus, het rijpe moment uit Prediker. Bij Jesaja is het een belofte, in de verleden tijd geformuleerd, over het herstel van Israël. Paulus neemt die ‘et en zet er tweemaal “zie, nu” voor. Hij doet in het Grieks wat de Hebreeuwse taal in één letter deed: van ‘et maakt hij ‘attah. Van de tijd maakt hij het nu. De he, de adem, het venster, Paulus schrijft haar uit in twee woorden: idou nun.

In Romeinen 13:11 schrijft hij: “En dit te meer, omdat u de tijd kent, dat het uur er al is om uit de slaap te ontwaken.” Het moment is kenbaar, en wie het kent, heeft een verantwoordelijkheid die de onwetende niet heeft. Wie zegt “voor alles is een tijd” kent de tijd ook, en daarom raakt deze zin hem harder dan wie het niet weet.

En dan Efeziërs 5:16, het woord dat ik het langst heb bekeken: “Koop de tijd uit, want de dagen zijn boos.” Exagorazomenoi ton kairon. Het werkwoord bevat de agora, de markt, de plek waar ook slaven verhandeld werden. Exagorazō is iets uit de markt kopen, vrijkopen, wegkopen voordat het weg is. Paulus gebruikt hetzelfde werkwoord in Galaten voor wat Christus deed: ons vrijkopen van de vloek van de wet. De tijd zelf is dus gevangen. Het beslissende moment ligt op de markt, tussen de koopwaar van de dagen die boos zijn, en het kan door iemand anders gekocht worden. Wie het niet uitkoopt, verliest het niet aan het niets. Hij verliest het aan iets anders, aan de akker, de ossen, de vrouw, aan wat op dat uur zijn aandacht kocht.

Hier sluit de cirkel met Lukas 14 zich op een manier die ik niet had verwacht. De genodigden zeggen: ik heb gekocht. Paulus zegt: koop. Het is hetzelfde werkwoord in een andere richting. Je kunt het uur gebruiken om iets te verwerven, of je kunt het uur zelf verwerven. Wat je koopt, bepaalt welk feest je mist.

Wanneer de deur dichtgaat

De Bijbel spreekt over het gemiste moment met een pijn die je in de vrome zin over de tijd nergens terugvindt. Jezus nadert Jeruzalem, ziet de stad liggen en huilt. “Als u ook maar erkend had, ja, ook nog op deze uw dag, wat tot uw vrede dient! Maar nu is het verborgen voor uw ogen” (Lukas 19:42). En twee verzen later de reden van het oordeel: “omdat u de tijd van uw bezoeking niet hebt erkend.”

De stad die vrede in haar naam draagt, Jeru-shalaim, weet niet wat tot haar vrede dient. Ze heeft de shalom in haar naam en niet in haar ogen. En het woord voor bezoeking, episkopē, is in de Griekse vertaling van het Oude Testament de weergave van het Hebreeuwse פָּקַד, pakad. Dat werkwoord is dubbelzinnig op een manier die ertoe doet. God bezocht Sara, en ze werd zwanger (Genesis 21:1). God zegt tegen Mozes bij de braambos: “Ik heb u voorzeker bezocht”, pakod pakadti, en daarmee begint de bevrijding uit Egypte. Maar pakad is ook het werkwoord voor het bezoeken van de ongerechtigheid van de vaderen. Bezoeking is het moment waarop God langskomt. Wat het brengt, hangt af van wie er opendoet. Het is hetzelfde bezoek, en het wordt genade of oordeel naargelang het herkend wordt. De zin “nu is het verborgen voor uw ogen” is daarom de zwaarste zin: het venster heeft opengestaan, en het oog, de ayin van ‘et, heeft niet gezien.

Dan de tien meisjes in Matteüs 25. Vijf hebben olie bij zich, vijf niet. De bruidegom blijft lang weg, ze vallen allemaal in slaap, de wijzen ook. Daar zit niet het verschil. Om middernacht klinkt de roep, en de dwaze meisjes vragen olie aan de wijzen. Die weigeren: het zou voor ons en voor jullie niet genoeg zijn. Dat klinkt hard, maar het zegt iets over de olie: ze is niet over te dragen. Wat je nodig hebt op het beslissende moment, kun je op dat moment niet meer lenen. Terwijl ze gaan kopen (opnieuw: kopen) komt de bruidegom, en “de deur werd gesloten”.

Het Hebreeuwse woord voor olie is shemen. Het bestaat uit de letters shin, mem en nun. Dezelfde drie letters vormen shemonah, het getal acht. In de joodse mystiek is zeven het getal van de schepping, de volle week, de tijd zoals wij die kennen. Acht is wat daarbovenuit gaat, de dag na de sabbat, de tijd voorbij de tijd. Daarom duurt Chanoeka acht dagen, het feest van de olie die bleef branden terwijl er maar voor één dag was. Daarom wordt een jongen besneden op de achtste dag. De olie hoort bij de achtste dag. Als ik dat naast de gelijkenis leg, dragen de wijze meisjes iets van voorbij de tijd met zich mee in de tijd. Niet hun waakzaamheid maakte het verschil, want ze sliepen. Ze hadden iets bij zich wat niet in de week thuishoort. En dat brengt mij terug bij Prediker: de ‘olam, het verborgene, de eeuwigheid in het hart. Misschien is olie de naam voor dat wat je in staat stelt het moment te herkennen, juist omdat het zelf niet aan het moment gebonden is. Wie het niet bij zich heeft, kan het op het uur zelf niet halen. Het moet er al zijn.

Tot slot de ploeg. In Lukas 9 zegt iemand tegen Jezus: “Ik zal U volgen, Heere, maar sta mij eerst toe afscheid te nemen van hen die in mijn huis zijn.” En een ander: “Sta mij toe eerst heen te gaan om mijn vader te begraven.” Het antwoord: “Laat de doden hun doden begraven.” En: “Niemand die zijn hand aan de ploeg slaat en achterom kijkt, is geschikt voor het koninkrijk van God.”

Het verzoek om afscheid te nemen is een letterlijke echo. In 1 Koningen 19 vindt Elia de jonge Elisa terwijl die aan het ploegen is, met twaalf span ossen. Elia werpt zijn mantel over hem. Elisa rent achter hem aan en zegt: laat mij eerst mijn vader en moeder kussen. En Elia staat het toe. Maar wat doet Elisa dan? Hij neemt het span ossen, slacht ze, kookt het vlees op het hout van het juk en geeft het de mensen te eten. Daarna volgt hij Elia. Elisa keert niet terug om afscheid te nemen. Hij keert terug om zijn ossen te verbranden en er een maaltijd van te maken. Twaalf span ossen, verbrand tot een feest. In Lukas 14 gaat iemand vijf span ossen keuren en mist daardoor het feest. Dezelfde dieren, dezelfde maaltijd, en de beweging is precies omgekeerd. Wie de hand aan de ploeg slaat en achteromkijkt, wil de ossen houden en ook volgen. Elisa begreep dat het ene het andere verteert.

En begraven: in de joodse wet was het begraven van de doden zo’n hoge plicht dat wie een dode had liggen, vrijgesteld was van het opzeggen van het Sjema, het hart van het joodse gebed. Jezus zet zelfs die plicht opzij. Ik lees dat niet als hardheid. Ik lees het als het meest radicale wat over het nu gezegd kan worden: zelfs de heiligste verplichting tegenover het verleden is geen reden om het levende moment te laten gaan. “Gedenk de vrouw van Lot”, zegt Jezus elders (Lukas 17:32). Ze keek om naar wat achter haar lag, en verstarde.

Wat Prediker niet zegt

Als ik al deze teksten naast elkaar leg, zie ik een patroon dat ik niet had gezocht. De Bijbel waarschuwt zelden tegen uitstel uit slechte motieven. Ze waarschuwt tegen uitstel uit goede. Een akker, ossen, een huwelijk, een vader die begraven moet worden, familie die een afscheid verdient, een Thoratekst die vrijstelling geeft. En ook: een prachtig vers uit Prediker. Het goede is de vorm die het wegblijven het liefst aanneemt, omdat het niemand verdacht maakt, ook jezelf niet.

Tegelijk wil ik niet doen alsof de zin “voor alles is een tijd” onwaar is. Er is een tijd om te zwijgen. Er is een tijd om te wachten, en de Psalmen staan er vol mee: wacht op de HEER, wees sterk. Abraham wachtte vijfentwintig jaar op een zoon. Wie het rijpe moment forceert, plukt een vrucht die nog niet eetbaar is. De vraag is niet of er wachten bestaat. De vraag is hoe je het verschil herkent tussen het rijpe moment afwachten en het rijpe moment ontwijken. Tussen de ‘et die nog niet gekomen is en de ‘attah die je laat passeren.

Prediker geeft die maatstaf niet. Hij zegt in 3:11 zelfs uitdrukkelijk dat de mens het werk van God niet van begin tot eind kan doorgronden. Er is geen formule die het voor je bepaalt. Wat ik wel heb gevonden, zijn de sporen. Het nu klinkt in de Bijbel steeds als een stem die gehoord moet worden: heden, als u Zijn stem hoort. Het komt steeds als een uitnodiging die al eerder was aanvaard, zoals bij de maaltijd en zoals bij het verbond aan de Horeb dat ook met de afwezigen was gesloten. Het nu vraagt steeds iets los te laten wat je net in bezit had genomen. En het gemiste moment wordt in de Bijbel nooit als vergeetachtigheid beschreven, maar als iets wat voor de ogen verborgen bleef.

Misschien is dat de toets die het dichtst bij komt. Wachten dat uit vertrouwen komt, houdt het oog open; het blijft uitkijken, zoals de vader in de gelijkenis van de verloren zoon die hem al van verre zag aankomen. Uitstel dat uit angst komt, sluit het oog; het gaat de akker bekijken in plaats van de knecht aan de deur. Van buiten zien die twee er hetzelfde uit. Van binnen voelt het ene als verlangen en het andere als opluchting.

In Prediker 3:15 staat nog een raadselachtige zin, die vaak wordt overgeslagen: “God zoekt wat verdreven is.” Het Hebreeuws zegt letterlijk: God zoekt het nagejaagde, het vervolgde. Sommige joodse uitleggers lezen hierin dat God het voorbijgegane moment opnieuw opzoekt, dat niets wat verdween ook werkelijk weg is. Ik weet niet of dat troost is of opnieuw een opdracht. Want als God het verdreven moment zoekt, dan zoekt Hij het misschien wel juist bij degene die het liet gaan. Dan komt de knecht opnieuw langs. Dan is het weer heden.