Vergeef elkaar, zoals… – 2

Matteüs 6:14–15, Marcus 11:25, Lucas 17:3–4, Matteüs 18:21–35, Lucas 7:36–50, Lucas 15:11–32
In de brieven is vergeving een opdracht. In de evangeliën wordt ze verteld. Er zit een schuld in, een vader die rent, een dienaar die een ander bij de keel grijpt, een vrouw met haar haar los aan de voeten van een gast. En er zit een getal in dat steeds terugkomt: zeven.

Petrus vraagt het in Matteüs 18. Heer, hoe vaak zal mijn broeder tegen mij zondigen en zal ik hem vergeven? Tot zevenmaal toe? Hij denkt dat hij ruim is. Zeven is het getal van de volheid, van de schepping die af is. Wie zeven keer vergeeft, heeft zijn plicht gedaan.

Het antwoord is een citaat, en dat zag ik lang niet.

Zeventig maal zeven

Zeventig maal zeven. Precies die woorden staan in de Griekse vertaling van Genesis 4:24, en daar zegt Lamech ze. Lamech, de zesde na Kaïn, zingt een lied voor zijn twee vrouwen. Een man heb ik gedood om een wond, een jongen om een striem. Als Kaïn zevenvoudig wordt gewroken, dan Lamech zeventig maal zeven.

Dat is het eerste lied in de Bijbel, en het is een wraaklied. De zeven die God over Kaïn uitsprak, was een bescherming: wie Kaïn doodt, wordt zevenvoudig gestraft. Lamech maakt er een escalatie van. Voor een wond een leven. De wraak vermenigvuldigt zich, geslacht na geslacht, tot de aarde vol geweld is en het water komt.

Petrus komt met Kaïns getal, zeven. Jezus antwoordt met Lamechs getal en keert de richting om. Wat bij Lamech een spiraal van vergelding was, wordt een spiraal van loslaten. Even grenzeloos, de andere kant op. Wraak en vergeving hebben dezelfde maat, de maat die geen einde heeft. Het menselijk hart kent blijkbaar geen gematigde middenweg: het vermenigvuldigt, de vraag is alleen wat.

Petrus vraagt naar zijn broeder. Het is een horizontale vraag: hoe vaak, tussen gelijken? Jezus antwoordt met een maat die van boven komt, een getal dat geen mens kan bijhouden. Wat Petrus daarmee gevraagd wordt, is ophouden met tellen. Wie telt, staat met een lijst in de hand boven de ander en houdt bij hoeveel krediet er nog over is. Wie niet meer telt, staat weer naast hem. De onmetelijke maat van boven werkt op de horizontale lijn als het einde van de boekhouding.

En zeven is meer dan volheid. Zeven is de sabbat, en elk zevende jaar is het sjemitta, het jaar van de loslating. Deuteronomium 15: aan het eind van zeven jaar laat iedere schuldeiser los wat hij zijn naaste geleend heeft. De Griekse vertaling gebruikt daar het woord aphesis, van aphiēmi, hetzelfde werkwoord dat in de evangeliën ‘vergeven’ betekent. Vergeven is in de wortel een economisch woord. Het is het jaar waarin de schuldbrief verscheurd wordt. Na zeven keer zeven jaar volgt het jubeljaar, waarin ook het land terugkeert naar wie het verloor.

Zeventig maal zeven is 490. Bij Daniël zijn het de zeventig jaarweken, 490 jaar, die gegeven zijn om de overtreding af te sluiten en de zonde te beëindigen. En 490 is de getalswaarde van tamim, tav-mem-jod-mem: heel, ongeschonden, volkomen. Het woord dat God tegen Abraham zegt: wandel voor mijn aangezicht en wees tamim.

Dan staat er dus in dat ene getal: vergeef tot je heel bent. Een telling die pas stopt wanneer de teller zelf niet meer gebroken is. Wie bij 490 is, telt al lang niet meer.

Schulden

In het Onze Vader bij Matteüs staat ta opheilēmata: onze schulden. Achter het Grieks ligt het Aramees dat Jezus sprak, en daar is chova allebei tegelijk: wat je verschuldigd bent en wat je verkeerd deed. Wie een ander kwetst, komt bij hem in het krijt. Er ontstaat een rekening tussen twee mensen, en die rekening bindt ze aan elkaar. Zo lang de schuld openstaat, ben je met de schuldenaar verbonden, of je wilt of niet.

Na het gebed komt Jezus op één bede terug, en alleen op die ene. Niet op het brood, niet op het koninkrijk. Als u de mensen hun overtredingen vergeeft, zal uw hemelse Vader ook u vergeven. Als u dat niet doet, zal Hij het ook u niet doen.

Ik heb die zin lang gelezen als een dreiging. Een voorwaardelijke God. Het woord zelf wijst een andere kant op. Aphiēmi betekent ook: laten gaan, uit handen geven. De vissers lieten hun netten. Jezus gaf aan het kruis zijn geest. Een hand die een schuldbrief vasthoudt, kan niets anders vasthouden. Ze is dicht. En in een dichte hand landt ook de kwijtschelding niet. Er wordt niets geweigerd. Er is geen plek waar het kan neerkomen.

Marcus zet dezelfde woorden op een andere plek, en die plek doet ertoe: wanneer u staat te bidden. Het joodse gebed bij uitstek heet de Amida, het staande gebed, en een van de achttien beden luidt: vergeef ons, onze Vader. Dat staande gebed was de plek waar je om vergeving vroeg zonder tempel, zonder offer.

En kijk waar het in Marcus staat. Jezus heeft net de tempel gereinigd, de tafels van de geldwisselaars omvergegooid. Hij heeft een vijgenboom vervloekt die geen vrucht droeg, en de volgende ochtend is die boom tot de wortel verdord. Dan zegt hij: wie tegen déze berg zegt, word opgeheven en in de zee geworpen, en niet twijfelt, voor hem gebeurt het. Deze berg. Ze staan op weg naar de tempelberg. En het eerstvolgende wat hij zegt, is: wanneer u staat te bidden, vergeef.

De tempel was de plaats waar schuld werd verzoend. Eén keer per jaar, op Grote Verzoendag, door de hogepriester, met bloed. Marcus legt die plek in het lichaam van iemand die staat te bidden en iets tegen een ander heeft. De verzoening verhuist van de berg naar de mens die zijn hand opent.

Matteüs legt de volgorde nog eens vast, in de Bergrede. Als je je gave naar het altaar brengt en je herinnert je daar dat je broeder iets tegen je heeft, laat je gave dan liggen. Ga eerst heen en verzoen je met je broeder, en kom dan terug. Het werkwoord is diallassō: omwisselen, de verhouding opnieuw in evenwicht brengen. Eerst de horizontale lijn, dan de verticale.

De rabbijnen zeggen in de Misjna over Grote Verzoendag precies hetzelfde. Wat een mens tegenover God misdeed, verzoent de dag. Wat hij tegenover zijn naaste misdeed, verzoent de dag niet, tot hij zijn naaste tevreden heeft gesteld. De verticale schuld kan worden weggenomen. De horizontale moet je zelf gaan vereffenen, bij degene die je hebt geschaad. Zelfs God scheldt niet kwijt wat je je naaste schuldig bent.

Let op uzelf

Lucas vertelt het verhaal van de zeven keer anders dan Matteüs, en het eerste woord is een waarschuwing: let op uzelf. Daarna volgt, nog vóór de vergeving, iets wat ik in vrome lezingen zelden hoor: als je broeder zondigt, berisp hem. Epitimēson. Spreek hem erop aan. Leg het op tafel.

Vergeving begint hier met confrontatie. Wie zwijgt om de vrede te bewaren, slaat de eerste stap over, en dan heeft de vergeving niets om op te staan. Er is niets benoemd, dus er is ook niets losgelaten. Het blijft hangen, onder de huid, in de toon van de volgende ruzie. Pas als hij zich bekeert, vergeef hem.

De berisping en de inkeer horen bij elkaar. Wie berispt, benoemt de schuld. Wie inkeert, erkent haar en keert terug om iets recht te zetten. Daar begint vereffening, en pas daarna spreekt Lucas over vergeven. Vergeving zonder die beweging laat de gekwetste alleen dragen wat met twee gedragen moet worden.

En als hij zeven keer per dag tegen je zondigt en zeven keer terugkomt en zegt: ik heb spijt? Het werkwoord is epistrephō, terugkeren, omkeren. Daarachter ligt het Hebreeuwse sjoev, waar tesjoeva van komt, inkeer. Zeven keer per dag dezelfde fout en zeven keer dezelfde terugkeer. Iedereen die lang met een ander mens samenleeft, kent dat. Dezelfde gekwetstheid, dezelfde verontschuldiging, en de knagende vraag of die spijt nog wel echt is.

Lucas laat die vraag liggen. Hij vraagt niet of de spijt gemeend is. Hij zegt: vergeef. De toetsing van het hart van de ander valt buiten jouw bereik. Jij hoeft alleen te zien dat hij terugkomt.

Wat dan volgt, vind ik het eerlijkste vers van het hele hoofdstuk. De apostelen zeggen: geef ons meer geloof. Ze schrikken. Dit kunnen ze niet. Jezus antwoordt met het mosterdzaad, en dan met een vreemd verhaal over een slaaf die van het land komt en eerst nog voor zijn heer moet koken. Als u alles gedaan hebt, zeg dan: wij zijn onnutte slaven, we hebben gedaan wat we moesten doen.

Ik las dat eerst als kleinering. Nu lees ik er iets bevrijdends in. Vergeven wordt hier ontdaan van heldendom. Wie vergeeft, hoeft er niet groot van te worden en krijgt er geen lof voor. Het is dagelijks werk, zoals koken na een dag op het land. En juist daardoor zet het je niet boven de ander. Wie vergeeft en er een prestatie van maakt, heeft een nieuwe rekening geopend: nu staat de ander bij hem in het krijt omdat hij zo grootmoedig was.

Zo dringt de verticale beweging ongemerkt een horizontale relatie binnen. Wie grootmoedig vergeeft, kijkt van boven naar beneden, zoals een heer naar zijn slaaf. Jezus draait het beeld om. In zijn verhaal ben jij de slaaf, die na een dag op het land ook nog moet koken. Wie vergeeft, blijft op de horizontale lijn staan, onder dezelfde Heer als degene die hij vergeeft.

Tienduizend talenten

Na zeventig maal zeven vertelt Jezus een gelijkenis, en de bedragen zijn met opzet absurd: tienduizend talenten. Myrioi was het hoogste getal waar het Grieks een woord voor had, het talent de grootste munteenheid. Eén talent was zo’n zesduizend dagloon. De dienaar is zestig miljoen dagen werk schuldig. Honderdzestigduizend jaar. Een schuld waar geen leven lang genoeg voor is.

En wat zegt hij, op zijn knieën? Makrothymēson ep’ emoi, kai panta apodōsō soi. Heb geduld met mij, en ik zal u alles betalen. Alles. Hij gelooft nog in de rekening. Hij vraagt om uitstel, en hij krijgt iets wat hij niet vroeg. De heer wordt splanchnistheis, bewogen in zijn ingewanden, en hij laat hem gaan en scheldt hem de lening kwijt. Aphēken. Losgelaten.

Dan gaat de dienaar naar buiten. Hij komt een mededienaar tegen die hem honderd denarie schuldig is, honderd dagen werk. Hij grijpt hem bij de keel, epnigen, hij wurgt hem. En de mededienaar valt op zijn knieën en zegt woord voor woord wat hij zelf even daarvoor zei: heb geduld met mij, en ik zal u betalen.

Hij hoort zijn eigen zin niet terug. Daar zit het verhaal voor mij. Hoe kan iemand die net zestig miljoen dagloon kwijtgescholden kreeg, een ander bij de keel grijpen om honderd? Ik denk dat de kwijtschelding nooit bij hem is aangekomen. Hij vroeg om uitstel en is met uitstel in zijn hoofd naar buiten gelopen. In zijn eigen beleving moet hij nog steeds alles betalen, en dus begint hij te innen. Wie zich niet werkelijk bevrijd weet van zijn schuld, blijft een schuldenaar die geld nodig heeft.

Het verhaal loopt over twee lijnen, en de dienaar haalt ze door elkaar. Tussen de heer en hem loopt de verticale lijn: van wie alles kan naar wie niets kan, een schuld zonder verhouding, kwijtgescholden zonder voorwaarde. Tussen hem en zijn mededienaar loopt de horizontale lijn: twee dienaren, allebei in dienst van dezelfde heer, allebei schuldenaar. Op die lijn gedraagt hij zich als heer. Hij grijpt de positie van boven die hij zelf net verticaal heeft ervaren, maar dan zonder de genade die erbij hoorde. Wat overblijft van het verticale, als je het horizontaal toepast zonder het te hebben ontvangen, is macht.

Kijk naar wat de mededienaar vraagt. Wat hij vraagt, is tijd: heb geduld, ik zal je betalen. Honderd denarie is honderd dagen werk. Dat is te overzien, dat kan worden terugbetaald. Tussen gelijken heeft de schuld een omvang die vereffend kan worden, en de mededienaar biedt precies dat aan. De dienaar weigert het hem. Hij laat hem in de gevangenis zetten, de enige plek waar je niet kunt werken en dus nooit kunt betalen. Zijn zonde is dat hij vereffening onmogelijk maakt.

Daar zit het verschil in wát er vergeven wordt. Tienduizend talenten kan geen mens terugbetalen, in geen leven. Zo’n schuld kan alleen worden kwijtgescholden, en dat kan alleen van boven. Honderd denarie kan wel worden terugbetaald. Zo’n schuld vraagt geduld, ruimte, tijd om recht te zetten.

Tussen twee mensen in een liefdesrelatie zijn de meeste schulden van de tweede soort. Wie zijn partner gekwetst heeft, kan erkennen, herstellen, iets doen wat de balans terugbrengt. Wie daar kwijtschelding tegenover zet, neemt de plaats van de heer in en ontneemt de ander de kans om zelf iets recht te zetten. De schuld verdwijnt dan wel, maar de ander blijft kleiner achter. En er zijn schulden in een relatie die zelfs niet te vereffenen zijn, omdat wat gebroken is niet meer heel wordt. Dan blijft over dat de een zichtbaar draagt wat hij aanrichtte, en de ander zijn pijn mag laten zien. Ook dat gebeurt op de horizontale lijn. Ook daar hoeft niemand boven te gaan staan.

Ik zie het in mensen die zelf nooit genade hebben gekend, als kind niet, later niet. Ze hebben geleerd dat alles verdiend moet worden, en dus houden ze bij wat de ander verdient. Hun strengheid tegenover anderen is de vorm waarin hun eigen onbetaalde schuld naar buiten komt. Geef hun de kwijtschelding en ze horen haar als uitstel, omdat ze geen ander register hebben.

Het slot is hard. De heer levert hem over aan de folteraars, heōs hou apodō pan, tot hij alles betaald heeft. Ik lees daar geen wraak meer in. De dienaar krijgt waar hij om vroeg: een rekening die tot het einde moet worden afbetaald. Hij heeft gekozen voor het grootboek, en het grootboek is een gevangenis. Het laatste woord van de gelijkenis wijst waar het moet gebeuren: apo tōn kardiōn hymōn. Uit uw harten. Daar moet de kwijtschelding landen, anders is ze nergens geland.

Vijfhonderd en vijftig

De korte gelijkenis van de twee schuldenaren staat niet los. Ze wordt verteld aan tafel, in het huis van Simon de farizeeër, terwijl een vrouw uit de stad, een zondares, achter Jezus staat te huilen. Ze maakt zijn voeten nat met haar tranen, droogt ze met haar haar, kust ze, zalft ze. Simon denkt: als hij een profeet was, wist hij wat voor vrouw dit is.

Dan het verhaal. Twee mannen staan in het krijt bij dezelfde geldschieter, de een voor vijfhonderd denarie, de ander voor vijftig. Geen van beiden kan betalen. Hij schenkt het hun allebei. Het werkwoord is hier charizomai, van charis, genade: hij geeft het ze cadeau. Wie van de twee zal hem het meest liefhebben?

Simon antwoordt voorzichtig. Ik denk, zegt hij, degene aan wie hij het meest geschonken heeft.

En dan draait Jezus zich om naar de vrouw, maar hij praat tegen Simon. Zie je deze vrouw? Simon ziet haar al de hele avond. Hij ziet een zondares. Wat hij niet ziet, somt Jezus op: jij gaf mij geen water voor mijn voeten, zij wel, met haar tranen. Jij gaf mij geen kus, zij houdt niet op mijn voeten te kussen. Jij zalfde mijn hoofd niet met olie, zij mijn voeten met mirre.

Simon is de man van de vijftig denarie, maar hij weet het niet. Hij denkt dat hij niets schuldig is. Hij heeft de gastvrijheid overgeslagen die bij een gast hoort, en hij merkt het niet, omdat hij zichzelf alleen in verhouding tot de zondares ziet. Naast haar lijkt elke schuld klein.

Ook hier lopen twee lijnen. De geldschieter staat verticaal boven beide schuldenaren, en hij schenkt het hun allebei. Simon en de vrouw staan horizontaal naast elkaar, allebei schuldenaar, allebei aan dezelfde tafel. Maar Simon heeft zichzelf boven haar geplaatst. Hij beoordeelt haar vanuit de positie van de geldschieter, een plek die alleen God toekomt. Jezus zet hem terug op de lijn waar hij hoort: naast haar, met zijn eigen vijftig denarie.

Daar zit het scharnier. Wie zijn eigen schuld klein houdt, kan weinig liefhebben. Met slechtheid heeft dat weinig te maken: hij heeft nooit ervaren hoe het is om iets kwijtgescholden te krijgen wat hij niet kon betalen. Liefde ontstaat op de plek waar je eigen tekort is gezien en gedragen. Wie die plek bij zichzelf afsluit, mist ook de opening waardoor liefde naar binnen komt.

Vers 47 is in het Grieks dubbelzinnig, en commentatoren breken zich er al eeuwen het hoofd over. Haar vele zonden zijn vergeven, hoti ēgapēsen poly. Omdat zij veel heeft liefgehad? Of: dat blijkt uit het feit dat zij veel heeft liefgehad? Is de liefde de oorzaak van de vergeving, of het gevolg? De gelijkenis zegt: gevolg. De zin zelf laat beide open. Ik denk dat het een kringloop is die niet te ontrafelen valt. Wie liefheeft, kan ontvangen. Wie ontvangen heeft, heeft lief. Ergens moet een mens erin stappen, en de vrouw deed dat met haar haar los, in een huis waar ze niet welkom was.

Twee zonen, één huis

Lucas 15 begint met gemor, lang voordat er een zoon in beeld komt. Tollenaars en zondaars komen naar Jezus toe om te luisteren, en de farizeeën en schriftgeleerden mopperen: deze man ontvangt zondaars en eet met hen. Op dat gemor antwoordt Jezus met drie verhalen. Een schaap op honderd, een munt op tien, een zoon op twee. De verhouding wordt steeds kleiner, het verlies steeds groter. Bij de laatste is de helft weg.

De jongste vraagt zijn deel van de erfenis terwijl zijn vader nog leeft. Een erfenis komt vrij bij de dood. Wie haar eerder opeist, zegt in feite: voor mij ben je al dood. Hij neemt een plek in die hem niet toekomt, de plek van wie na de vader komt. En de vader geeft het.

In het vreemde land, bij de varkens, bedenkt de zoon een toespraak. Vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en tegen u, ik ben het niet meer waard uw zoon te heten. Maak mij als een van uw dagloners. Misthioi: mensen die per dag betaald worden. Hij wil terug in het huis, maar via een contract. Een rekening die hij elke dag kan vereffenen. Zo hoeft hij nooit meer iets te ontvangen wat hij niet verdiend heeft.

De vader ziet hem van ver. Esplanchnisthē: het gaat door zijn ingewanden, hetzelfde woord als bij de heer van de tienduizend talenten. Hij rent. Een oude man in het Midden-Oosten rende niet, dat was beneden zijn waardigheid; hij moest er zijn kleed voor optillen. Hij valt zijn zoon om de hals en kust hem.

Dan begint de zoon zijn toespraak. Vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en tegen u, ik ben het niet meer waard uw zoon te heten. En daar stopt hij, of daar wordt hij gestopt. De zin over de dagloners komt er niet uit. De vader praat er dwars doorheen: haal het beste kleed, een ring, sandalen, het gemeste kalf. De schuld mag worden uitgesproken. Het contract niet. De vader weigert de verhouding van loon en arbeid.

En dan de oudste. Hij komt van het land, hoort muziek en wil niet naar binnen. Zijn klacht verraadt meer dan hij weet: tosauta etē douleuō soi. Zoveel jaren dien ik u al als een slaaf. Ook hij leeft in dat huis als knecht. Al die jaren heeft hij bijgehouden wat hij gaf en wat hij niet kreeg: geen bokje, nooit. Hij noemt zijn broer ‘deze zoon van u’. De vader antwoordt met ‘deze broer van jou’.

Twee zonen, en allebei in het grootboek. De een wilde betaald worden om te mogen blijven, de ander werkte al jaren voor loon dat nooit kwam. De vader zegt tegen de oudste het enige wat het grootboek opheft: teknon, kind, jij bent altijd bij mij, en alles wat van mij is, is van jou. Er valt niets te verdienen in een huis waar alles al van jou is.

De vader kan de jongste ontvangen; dat is de verticale lijn, van vader naar zoon, en daar kan hij geven wat niet verdiend is. Maar wat tussen de broers ligt, kan hij niet voor ze regelen. Daarom corrigeert hij die ene uitdrukking: deze broer van jou. Hij haalt de oudste weg uit de verhouding tot de vader en zet hem terug naast zijn broer. Op die horizontale lijn is de genade van de vader niet genoeg. Daar moeten twee gelijken zelf iets doen: erkennen wat er gebeurde, de krenking uitspreken, en elkaar opnieuw zien. Of de oudste dat kan, hangt niet van de vader af.

En kijk wat er tussen de broers al geregeld is. De jongste heeft zijn deel gehad. Wat er nog is, zegt de vader, is van de oudste: alles wat van mij is, is van jou. De erfenis is verdeeld; de jongste komt niets meer halen. De horizontale rekening is vereffend, ook al voelt de oudste dat niet zo. Wat hem dwarszit, is de verticale genade die zijn broer krijgt. Zijn broer iets kwijtschelden hoeft hij niet. Wat van hem gevraagd wordt, is verdragen dat de vader iets geeft waar hij zelf nooit om vroeg.

Misschien zijn het geen twee mensen. Misschien is het één mens met twee helften: de ene die wegloopt en alles verspilt, en de andere die thuisblijft en elke dag telt hoeveel hij tekortkomt. De ene kan zijn schuld niet dragen, de andere kan zijn deugd niet loslaten. Wie de ene helft vergeven wordt, moet de andere helft nog binnen zien te krijgen.

De gelijkenis eindigt zonder slot. We weten niet of de oudste naar binnen gaat. De muziek speelt, de vader staat buiten bij hem, en het verhaal houdt op. Ook de farizeeën die mopperden staan daar nog, buiten de deur. Jezus vertelt niet hoe het afloopt. Dat ligt bij wie luistert.

LEES OOK:
* Uitnemender-en-de-minste-zijn
* Genade-een-analyse-van-een-fundamenteel-begrip/
* In-een-liefdesrelatie-is-er-geen-genade
* Vergeef-elkaar-zoals
* Dienen het hoogste goed