Waarom weten niet genoeg is

Tussen weten wat je wilt en het doen zit een gat, en bijna iedereen die daarin valt, zoekt de oorzaak in zijn karakter. Te weinig discipline, te weinig wil, te veel uitstel. Die diagnose is aantrekkelijk omdat ze een oplossing suggereert die je zelf in de hand hebt, en ze is bijna altijd verkeerd. Wie ideeën heeft en ze niet uitvoert, heeft zelden een tekort aan wil. Hij heeft een tekort aan energie die vrij is om ergens heen te gaan.

Het lichaam werkt met een budget. Wat het binnenkrijgt aan levenskracht, wordt eerst besteed aan wat moet: ademen, verteren, herstellen, de dagelijkse gang van zaken. Wat daarna overblijft, is beschikbaar voor iets anders, en alleen dat overschot laat zich omzetten in handelen. Een idee dat geen brandstof krijgt, blijft een idee; een plan zonder surplus blijft een plan. Dat is geen morele kwestie maar een boekhoudkundige. De vraag is dus niet waarom iemand niet in beweging komt, maar waar zijn energie naartoe gaat voordat ze bij het bewegen kan aankomen.

Waar de kracht naartoe lekt

Het antwoord is bijna altijd: naar het bewaken. Een zenuwstelsel dat op waakzaamheid staat, gebruikt het grootste deel van wat er binnenkomt om de omgeving af te tasten, spanning vast te houden en klaar te staan voor wat komen kan. Neurobiologisch is dat de stand waarin de sympathicus de dienst uitmaakt en de prefrontale cortex, het deel dat plannen omzet in stappen, op een laag pitje draait. De hersenen zijn een dure machine en het lichaam bezuinigt eerst op wat niet direct nodig is om te overleven. Handelen naar een idee valt onder wat niet direct nodig is.

Daarom kunnen mensen die alles begrijpen, zo weinig doen. Bewustzijn kost weinig; het is een lezing van wat er is. Handelen kost veel; het is een verplaatsing van wat er is. Wie zijn energie besteedt aan alert zijn, heeft genoeg over om te zien en niets over om te verplaatsen. Hij wordt steeds wijzer en steeds stiller, en houdt zichzelf voor dat de wijsheid het belangrijkste deel is. Dat is de spirituele omweg die Welwood beschreef: inzicht dat nooit een lichaam krijgt, omdat het lichaam ergens anders mee bezig is.

Het lekken zelf is zelden zichtbaar. Het zit in een schouder die nooit helemaal zakt, in een kaak die ’s nachts doorwerkt, in de gewoonte om bij elke beslissing eerst te peilen hoe anderen zullen reageren. Elk van die gewoontes is klein, en samen verbruiken ze het overschot waarmee iemand anders een boek schrijft, een bedrijf begint of eindelijk een gesprek voert dat al jaren wacht.

Waar het lichaam leerde te bewaken

Waakzaamheid wordt niet gekozen. Ze wordt aangeleerd op een leeftijd waarop een kind nog geen andere manier had om zich te beschermen. Een kind dat opgroeide in een huis waar de stemming kon omslaan, waar een ouder onvoorspelbaar was, of waar het zelf verantwoordelijk werd voor het welzijn van een volwassene, leerde zijn levenskracht te besteden aan aftasten. Dat was destijds intelligent. Het was het enige wat werkte.

Vroegkinderlijk trauma is hier niet een groot gebeuren maar een verkeerde besteding. Het kind kreeg wat het niet nodig had: de zorg om een moeder die het niet zelf kon dragen, de last van een vader die zijn spanning in het gezin neerlegde. Of het kreeg niet wat het wel nodig had: iemand die het bewaken van hem overnam, zodat zijn kracht vrij kon zijn om te groeien. Een kind dat vrij is, groeit als kool, zonder enige inspanning; de kracht die het daarvoor gebruikt, is dezelfde die het later nodig heeft om iets in de wereld te zetten. Een kind dat moet bewaken, groeit ook, maar op reserve.

Als volwassene kent zo iemand zijn eigen tekort niet als tekort. Hij kent het als drukte, als vermoeidheid, als de gewoonte om dingen uit te stellen tot het rustiger is. Het wordt nooit rustiger, omdat de onrust niet van buiten komt. Dąbrowski zag hoe een kracht die geen uitweg vindt, zich naar binnen keert en daar spanning wordt, en hoe die spanning het begin kan zijn van ontwikkeling als ze wordt begrepen, en het begin van uitputting als ze dat niet wordt.

Wat het systeem vasthoudt

Er is nog een plek waar levenskracht heen kan zonder ooit bij het handelen aan te komen, en die ligt niet in de persoon maar in het systeem waar hij uit komt. Wie een plek bezet die niet de zijne is, betaalt daar energie voor. Een zoon die de partner van zijn moeder werd, een dochter die de ouder van haar ouders was, een kind dat iets draagt voor een grootouder die het zelf niet kon dragen: elk van hen heeft een deel van zijn kracht permanent uitgeleend aan een loyaliteit die nooit is uitgesproken.

Systemisch gezien stroomt de kracht vanaf de juiste plek vanzelf; vanaf de verkeerde plek stroomt ze naar het vasthouden van die plek. Een man die groter moest zijn dan zijn vader, kan geen bedrijf opbouwen zonder zich stiekem schuldig te voelen tegenover wie hij voorbijstreeft, en dat schuldgevoel vreet precies het surplus op dat hij ervoor nodig had. Een vrouw die haar moeder moest redden, heeft haar scheppingskracht al vergeven aan een taak die ze nooit kon volbrengen. Zij hebben beiden ideeën genoeg. Wat ze missen, is de vrije plek van waaruit een idee mag bestaan.

De kracht die scheppen heet

Wat de meeste mensen niet weten, is dat de energie waarmee iemand iets maakt, dezelfde is als de energie waarmee hij begeert. Jung breidde het begrip libido al uit tot alle psychische energie, en de taoïstische traditie ging verder terug: de seksuele kracht is de wortel van de levenskracht, en wat daaruit niet wordt verspild, kan omhoog worden geleid naar de kracht om te maken. Dat klinkt esoterisch en is fysiek heel precies. Het lichaam maakt geen onderscheid tussen scheppen en voortplanten; het gebruikt dezelfde bron.

Daarom hangt handelend vermogen bij een man zo nauw samen met zijn richting. Een man wiens seksuele energie weglekt, in verstrooiing, in gewoonte, in een relatie die hem niet meer wekt, heeft geen missie meer, niet omdat hij die is kwijtgeraakt maar omdat de brandstof ervan ergens anders naartoe ging. Deida noemde dat de man die zijn kracht laat weglopen in plaats van haar te richten. En bij een vrouw hangt scheppingskracht samen met haar levendigheid: wat in haar stroomt, wil ergens naartoe, en wanneer ze gedwongen is die stroom te bewaken in plaats van te laten gaan, blijft er niets over om iets mee te maken.

Hier wordt het gat tussen weten en doen opeens een polariteitsvraag. Veel mensen die niet in beweging komen, leven in een relatie of een leven waarin niets hen meer wekt, en zoeken hun oplossing in planning. Zij hebben geen agenda nodig. Zij hebben een bron nodig die weer stroomt, en dat vraagt om iets wat de agenda niet biedt: begeerte, spanning, iets dat ertoe doet.

Waar de kracht vandaan komt

De drie lekken hebben één wortel, en die ligt dieper dan de kindertijd, het systeem of de begeerte. Levenskracht wordt niet gemaakt. Een baby produceert zijn groei niet; hij ontvangt haar, en het enige wat hij daarvoor hoeft te doen is er zijn. Of een mens later in staat blijft te ontvangen, hangt af van de vroegste lezing die zijn lichaam heeft gedaan: mag ik hier zijn, zoals ik ben, zonder daar iets voor te doen. Wie op die vraag geen volmondig ja heeft gekregen, of het niet heeft kunnen binnenkrijgen, brengt zijn leven door met het verdienen van zijn plek. Bewaken is verdienen; loyaal blijven aan een systeem dat je te veel liet dragen is verdienen; zelfs het weglekken van seksuele energie in verstrooiing is een manier om niet te hoeven voelen wat het kost om er te zijn. Verdienen en ontvangen sluiten elkaar uit. De energie die het ene vraagt, is precies de energie die het andere zou geven, en daarom blijft het vat van wie zijn bestaan moet verdienen altijd net onder de rand van het overschot.

De mystieke traditie wist dat lang voordat er iets over zenuwstelsels bekend was. In het Hebreeuws is het woord voor levensadem, ruach, hetzelfde woord als wind en als geest: iets wat van buiten komt, wat een mens niet zelf voortbrengt en alleen kan toelaten. De mens is in die taal degene in wie geblazen wordt. Wie zijn adem vasthoudt, uit angst, krijgt minder lucht; wie hem laat gaan, krijgt hem terug. Handelen is in dat licht niets anders dan de uitademing van wat eerder is ingeademd, en handelend vermogen is de mate waarin iemand zich durft te laten vullen zonder daar een prestatie tegenover te zetten. De taoïstische gedachte van cultiveren zegt hetzelfde in andere woorden: je maakt de kracht niet, je houdt op haar te morsen en laat haar zich verzamelen. De bodem onder alles wat hierboven staat is dus een ja tegen het eigen bestaan dat vroeger werd gegeven dan iemand zich kan herinneren, en dat later, met veel herhaling, opnieuw ontvangen kan worden. Of dat gebeurt, hangt niet af van hoe hard iemand ernaar zoekt. Zoeken is ook een manier van verdienen.

Wat bewustzijn niet kan

De tijdgeest verwart wakker worden met in beweging komen. Er is nooit meer bewustzijn geweest dan nu, nooit meer inzicht in patronen, nooit meer mensen die precies kunnen benoemen waarom ze doen wat ze doen. En zelden minder scheppingskracht. Inzicht zonder energie is een lamp in een huis zonder stroom: je ziet de kamer, maar je kunt er niets in verplaatsen.

Wat er dan werkelijk te doen is, ligt niet in meer begrijpen maar in minder lekken. De waakzaamheid uit de kindertijd ontmantelen, de uitgeleende kracht terughalen uit het systeem, de seksuele energie niet verspillen maar richten. Elk daarvan is werk dat jaren kost, en geen daarvan levert direct iets op. Wat wel gebeurt, langzaam, is dat er een overschot ontstaat. En een overschot heeft een eigenaardigheid: het wil ergens heen. Wie eenmaal meer levenskracht heeft dan zijn dagelijks leven vraagt, hoeft zich niet meer te motiveren. Het idee dat jaren op de plank lag, komt op een ochtend van de plank af, zonder dat iemand daartoe heeft besloten.

Of iemand dat overschot ooit bereikt, hangt af van hoe diep het lekken zit en of hij bereid is daarnaar te kijken in plaats van naar zijn planning. Sommigen zijn zo lang bewaker geweest dat ze niet meer weten dat ze het zijn. Zij zullen hun hele leven zeggen dat ze te druk waren, en gelijk hebben, en nooit ontdekken waarmee.