Trouw – bewerken en bewaken

Wat betekent nu toch ’trouw zijn in een liefdesrelatie’. Als ik om mij heen kijk, dan lijkt het alsof trouw-zijn alleen betekent: blijven, zonder af te wegen wat het je kost. Misschien wel wordt trouw-zijn geinterpreteerd als: blijven, ook al kost dat jou jouw Zelf.

Wat een Tora-tekst groots maakt, is niet dat ze één keer een wet blootlegt en daarna uitgeput is. De de Tora-tekst heeft een dichtheid die niet ophoudt te geven, hoe vaak je er ook naar teruggaat. Een menselijk verhaal is uitgeput zodra je het hebt naverteld. Deze tekst is dat nooit — ze houdt altijd meer vast dan de lezer van dat moment kan dragen, en geeft precies zoveel prijs als er iemand is die er werkelijk voor terugkomt.

Een tekst die maar één betekenislaag draagt, buigt mee met wat je erin wilt lezen. Deze tekst weerstaat, omdat er in elk detail — een woordwortel, een getal, de grondtekst — een precisie zit die niemand er later heeft ingelegd. De structuur was er al, voor er ooit een lezer was om hem te herkennen. Dat is het verschil tussen een tekst gebruiken en een tekst laten spreken: gebruiken put haar uit, laten spreken laat zien dat ze altijd al meer wist dan jij ervan begreep.

Toen ik mijzelf de vraag voorlegde: wat is trouw of trouw-zijn in een liefdesrelatie?, most ik denken aan de tweede scheppingsvertelling, op het moment dat de mens in de tuin wordt gezet. Die tekst geeft niet één opdracht. Ze geeft er twee: haar bewerken, en haar bewaken. Twee werkwoorden. Bewerken is wat je actief toevoegt: spitten, zaaien, water geven, snoeien. Bewaken is wat je actief tegenhoudt: het onkruid dat niet gezaaid hoeft te worden om te groeien, het wild dat de omheining vindt zodra je niet kijkt. De tuin heeft dus niet één soort aandacht nodig, maar twee — en het is precies de tweede die mensen vergeten, omdat bewaken geen zichtbaar resultaat oplevert. Je ziet niet wat er niet gebeurd is.

Dat is de reden waarom niemand het onkruid hoeft te planten. Onkruid is wat er groeit wanneer er niets gebeurt. Dat is geen morele uitspraak over onkruid — het is een fysieke wet. Een systeem waar geen energie in wordt gestoken, beweegt vanzelf naar de toestand met de minste ordening. Niet omdat het systeem slecht is. Omdat orde nooit de standaardtoestand is. Orde is altijd het resultaat van iets dat ertegenin werkt.

En dat is precies waarom een boerderij, als je er een maand niet komt, geen boerderij blijft. Niet omdat er iets is misgegaan. Omdat er niets is gebeurd — en niets-gebeuren is, in een levend systeem, nooit neutraal. Het gras groeit door het tegelpad heen. De schuurdeur, ongebruikt, gaat vastzitten in zijn scharnieren. Het is geen verval door schade. Het is verval door afwezigheid van de twee bewegingen die de vorm in stand hielden: het bewerken en het bewaken.

Een relatie is naar dezelfde wet gebouwd.
De mannelijke aanwezigheid — dat is niet een karaktertrek, het is een gerichte handeling — moet zichzelf voortdurend tegen het wegzakken in beschermen. Passiviteit is niet een fout die iemand maakt. Het is de kortste weg, de weg van de minste weerstand, precies zoals onkruid de kortste weg is voor een akker. Aanwezig blijven, in plaats van weg te zakken in afleiding, in gewoonte, in het scherm, in de stilte die niets meer kost — dat is bewaken. Het houdt niets nieuws tegen, het houdt alleen tegen wat er vanzelf voor in de plaats zou komen.
De vrouwelijke openheid kent dezelfde wet, gespiegeld. Zich niet sluiten uit zelfbescherming is geen kwestie van meer moeite doen om aardig te zijn. Het is een dagelijkse keuze om het bewerken voort te zetten — om open te blijven bloeien terwijl elk instinct, bij de kleinste onveiligheid, zegt: sluit je. Een bloem die zich ’s avonds sluit doet dat niet uit gebrek. Ze doet dat omdat de zon weg is. Zodra het licht — de aandacht, de aanwezigheid van de ander — er niet meer is om op te reageren, sluit de openheid zich, en dat is geen falen van de vrouw. Dat is precies waarom de eerste opdracht, het bewerken, nooit stopt: er moet iets zijn om op te reageren, wil de openheid iets hebben om voor open te blijven.

Het zijn geen twee losse rollen die naast elkaar bestaan. Het is één beweging, met twee bewegingsrichtingen. Wie alleen bewerkt en nooit bewaakt, plant bloemen tussen het onkruid en is verbaasd dat ze verstikt raken. Wie alleen bewaakt en nooit bewerkt, houdt een lege akker schoon en noemt dat trouw. Beide zijn een halve opdracht die zichzelf voor de hele opdracht aanziet.

Wat me hier het meest tegenhoudt, is de vraag waarom mensen de tweede helft — het bewaken — bijna nooit als werk herkennen. Ik denk dat het komt doordat bewaken zich alleen laat zien in wat er niet gebeurt. Niemand viert de avond waarop je niet wegzakte in je telefoon terwijl zij iets probeerde te vertellen. Niemand noteert het moment waarop jij niet dichtklapte toen hij een opmerking maakte die vroeger een gevecht werd. Die avonden verdwijnen zonder spoor, en juist daarom denken mensen dat er niets gebeurd is — terwijl er, in wetten van fysica gemeten, voortdurend energie tegen het verval in is gestoken. Bewaken is onzichtbaar werk met een heel zichtbaar gevolg, pas zichtbaar op het moment dat het wegvalt.

Dat is misschien de kern van waarom “trouw is hard werken” een zin is die mensen tegelijk erkennen en verkeerd toepassen. Ze zoeken het werk in het bewerken — de romantische gebaren, het extra doen, het compenseren — omdat dat het enige is wat zich laat tonen. Terwijl het echte gewicht in het bewaken zit, in het week na week, dag na dag, tegenhouden van wat er vanzelf voor in de plaats zou komen. Niet omdat er een vijand is. Omdat er geen vijand hoeft te zijn, wil een akker verwilderen. Dat is precies wat een boerderij een boerderij houdt in plaats van een bouwval: niet het incidentele grote gebaar, maar het wekelijkse, ongeziene tegenhouden van wat er anders vanzelf zou komen.

Ik kan dit niet afsluiten met de geruststelling dat het daarna makkelijker wordt. Dat is niet wat de tekst zegt. De tuin krijgt geen moment waarop het bewerken en bewaken overbodig worden — er staat nergens dat de mens, na verloop van tijd, van de opdracht wordt ontheven. De vraag die overblijft, is niet of je genoeg van het een doet. Het is of je het verschil tussen de twee opdrachten al hebt leren zien — of je nog denkt dat een boerderij bestaat bij de gratie van wat je toevoegt, terwijl de helft van het werk bestaat uit wat je, elke week opnieuw, weigert te laten groeien.

Lees ook: Het huwelijk heeft eigenlijk een houdbaarheidsdatum