Meer over stof

Er zijn nog een aantal lagen die we kunnen opgraven uit de uitzending van Jezus discipelen: Markus 6: 7-13 (en in Mattheüs 10:1-15 en Lukas 6:12-16)

De eerste is de context van het hoofdstuk zelf.
Markus 6 begint niet met de zending maar met Nazareth: Jezus komt in zijn eigen stad, ze nemen aanstoot aan hem, hij kan er bijna niets doen, en hij verwondert zich over hun ongeloof. Het volgende vers is: en hij riep de twaalf en begon hen uit te zenden.
Lukas doet hetzelfde, nog scherper: vlak voor de zeventig weigert een Samaritaans dorp hem te ontvangen, Jakobus en Johannes willen vuur uit de hemel, hij wijst hen terecht en gaat naar een ander dorp. Dus de instructie over het stof komt uit een wond die net gemaakt is. Hij zegt het tegen mensen die zojuist gezien hebben hoe hij zelf niet ontvangen werd, en wat hij toen niet deed. Het schudden is het alternatief voor het vuur. Wie afgewezen wordt heeft twee bewegingen tot zijn beschikking, naar het dorp toe of van het dorp weg, en hij geeft de leerlingen alleen de tweede. Dat verandert de toon van het gebaar helemaal: het is niet de straf voor het dorp, het is de bescherming van het dorp tegen wat de afgewezene anders zou doen.
Wat bij Mattheüs vóór de zending staat, is geen Nazareth en geen Samaritaans dorp. Het is hoofdstuk 9: 36-38:
36 Toen Hij de menigte zag, was Hij innerlijk met ontferming bewogen over hen, omdat zij vermoeid en verstrooid waren, zoals schapen die geen herder hebben.
37 Toen zei Hij tegen Zijn discipelen: De oogst is wel groot, maar er zijn weinig arbeiders.
38 Bid daarom tot de Heere van de oogst dat Hij arbeiders in Zijn oogst uitzendt.
Bij Markus en Lukas komt de zending uit een wond, bij Mattheüs uit een ingewand. En “schapen zonder herder” is de zin van Mozes in Numeri 27, als hij God om een opvolger vraagt en Jozua krijgt. De zending is bij Mattheüs dus geen reactie op een ‘nee’, maar een opvolging: iemand die voelt dat hij niet overal kan zijn en anderen uitwerpt in wat hij zelf niet kan dragen. Dat maakt het stof anders. Het is niet de stof van een dorp dat de zender heeft afgewezen, het is de stof van een dorp dat de zender nooit gehaald heeft.

De tweede laag is de sandaal, en die zit letterlijk tussen de voet en het stof. In Deuteronomium 25 staat het enige ritueel in de Thora dat over een geweigerde ontvangst gaat: de zwager die weigert het huis van zijn dode broer te bouwen door de weduwe te nemen. Zij trekt hem in het openbaar zijn sandaal uit, spuwt voor hem op de grond en zegt: zo wordt gedaan met de man die het huis van zijn broer niet wil bouwen. Chalitza, lostrekking. Het heeft alles wat de zendingsrede heeft, een huis dat niet gebouwd wordt, een weigering die publiek gemaakt moet worden, getuigen, een voet die ontbloot wordt. Alleen omgekeerd: daar trekt de geweigerde de sandaal uit bij degene die weigert; hier schudt de geweigerde zijn eigen voet. Jezus verlegt het gebaar van de ander naar jezelf. De ontbinding vindt niet meer plaats aan het lichaam van wie nee zei, maar aan het lichaam van wie het nee ontving.
De sandaal is er bij Mattheüs niet, en dat is geen ontbreken maar een omkering van de chalitza. In Deuteronomium wordt de man die het huis niet wil bouwen zijn sandaal afgenomen, en zijn familie heet vanaf dan “het huis van de ontschoeide”, een naam van schande. Mattheüs’ leerlingen vertrekken al ontschoeid. Ze nemen de schande van de weigeraar op zich voordat iemand geweigerd heeft. Wie al zonder sandaal loopt, kan niet meer ontschoeid worden; het dorp heeft niets om hem af te nemen. Dat is een andere vorm van onkwetsbaarheid dan de staf van Markus: niet gewapend, maar al ontdaan.

En dan iets wat ik voorzichtig zeg, omdat het de letters zijn en niet de zin. Afar, stof, is ayin, pe, resh. Oog, mond, hoofd. Het woord voor stof is opgebouwd uit het gezicht. Wat aan je voeten kleeft als je een dorp uitloopt, is samengesteld uit hoe ze naar je keken, wat ze zeiden, wat ze van je dachten. Dat is precies wat mensen meenemen; niemand draagt de weigering als abstractie, je draagt de ogen. Ik laat dat staan als wat het is, een lezing van letters, maar het klopt te goed met de psychologische kant om het weg te laten.
Mattheüs en Lukas gebruiken niet het woord van Markus, chous, losse aarde, maar koniortos, stof dat opstuift. Het Hebreeuws daarvoor is niet afar maar avak. En avak is de wortel van het worstelen bij de Jabbok: en er worstelde een man met hem tot de dageraad. De rabbijnen lezen dat letterlijk, ze worstelden zo dat het stof opsteeg. Het stof dat bij Mattheüs aan de voeten kleeft, is worstelstof. Het is wat opstuift als twee elkaar niet loslaten. En Jakob schudt aan het eind niets af; hij krijgt een klap op de heup, een nieuwe naam, en hij loopt mank de zon in. Dat is de andere uitkomst van een nacht in een huis dat je niet wil laten gaan.

Onder alles ligt nog de vraag die ik niet opgelost krijg. Hij geeft de leerlingen het gebaar, en hij gebruikt het zelf nergens. In Nazareth verwondert hij zich en gaat verder, in Samaria gaat hij naar een ander dorp, en bij de ene stad die hem definitief niet ontvangt schudt hij niets af maar laat zich erin vastspijkeren. Aan het eind wast hij zelf de voeten van degenen die hij heeft uitgezonden, hij doet dan wat geen enkel dorp voor hen gedaan had. Misschien is het stof afschudden voor wie gezonden wordt, en niet voor wie zendt. Misschien kan de zender het niet, omdat hij het dorp is dat hij niet kan verlaten.
In Mattheüs spreekt Jezus het Sodom-woord zelf uit, in hoofdstuk 11, over Chorazin, Bethsaïda en Kafarnaüm, de steden waar hij zelf geweest is. ‘Wee jullie.’ En dan, vier verzen later, zonder overgang: ‘kom tot mij, allen die vermoeid en belast zijn’. Hij zegt het wee en doet dan zelf de deur open. Aan het eind, in hoofdstuk 23, is hij het die niet kan gaan: Jeruzalem, hoe vaak heb ik je kinderen willen verzamelen als een hen haar kuikens, en jullie wilden niet. De zender doet bij Mattheüs wat de gezondene niet mag: hij blijft staan voor de stad die ‘nee’ zegt. Hij was daartoe in staat, omdat het zijn weg was. Dat is niet onze weg, want wij hebben díe macht niet.

Mattheüs 10 houdt die rolverdeling aan van begin tot eind. Hij geeft de twaalf exousia, macht, maar de tekst zegt precies waarover: over onreine geesten, om ziekten te genezen. Niet over het ja of nee van een stad. Wat ze mogen, is uitdrijven; wat ze niet krijgen, is blijven. Sterker, verderop staat het gebod dat het tegendeel is van blijven staan: als ze jullie in de ene stad vervolgen, vlucht naar de volgende. Vluchten is bij Mattheüs een instructie, geen zwakte. En daar tussenin, in vers 24: een leerling staat niet boven zijn meester. Dat vers wordt meestal gelezen als “verwacht niet beter behandeld te worden dan ik”, maar het zegt ook het omgekeerde: verwacht niet dat je kunt dragen wat ik draag.

Dan de aard van die macht. Wat hij doet voor Jeruzalem in hoofdstuk 23, en op het kruis, is niet dat hij niet weg kán. In Getsemane zegt hij het hardop: ‘ik zou mijn Vader kunnen bidden en hij zou me twaalf legioenen engelen sturen’. En bij Johannes: ‘niemand neemt mijn leven van mij, ik leg het zelf af.’ Blijven staan voor een ‘nee’ is alleen een daad voor wie weg kan. Voor wie niet weg kan, is het geen blijven maar gevangenschap, en dat is precies het onderscheid van eerder: stof aan je voeten maakt je een reiziger, stof in je hart een gevangene. Zijn blijven is het eerste, ons blijven zou het tweede zijn. Van buiten ziet het er hetzelfde uit; aan de wortel is het tegengesteld.

Waar die wortel bij ons zit, weet de dieptepsychologie. Het kind kan niet weg bij de deur die dichtblijft; het blijft staan, jarenlang, niet uit kracht maar uit loyaliteit en omdat het geen andere plek heeft. Wie als volwassene blijft staan voor de stad die ‘nee’ zegt, herhaalt bijna altijd dat kind, en noemt het liefde. Systemisch is het bovendien een verkeerde plek: de gezondene die blijft, gaat op de plaats van de zender staan, en wie een plaats inneemt die te groot is, wordt niet groter maar valt eruit. Mattheüs beschermt de leerlingen daartegen met het gebaar. Het stof afschudden is de manier om op je eigen plek te blijven!

Jesaja geeft er de scherpste onderbouwing van, omdat hij in twee opeenvolgende hoofdstukken twee figuren neerzet. In Mattheüs 52 de boodschapper op de bergen, lieflijk zijn zijn voeten; in Mattheüs 53 de knecht die de ziekten van de anderen draagt en zijn mond niet opendoet. De boodschapper krijgt de voeten, de knecht krijgt de rug. Jezus stuurt zijn leerlingen als hoofdstuk 52 en loopt zelf hoofdstuk 53 in. Wij krijgen de voeten.

En Paulus, die van alle apostelen het meest van hem gezien heeft, gebruikt het gebaar gewoon. In Antiochië in Pisidië schudden hij en Barnabas het stof van hun voeten, in Korinthe schudt hij zijn kleren uit: uw bloed op uw eigen hoofd, ik ben rein, ik ga naar de heidenen. De grootste van de gezondenen blijft een gezondene.

Stefanus, in Handelingen 7, schudt niets af, omdat hij niet weg kan; hij bidt voor de stad die hem stenigt, met bijna dezelfde woorden als aan het kruis. Maar hij heeft het niet gekozen als weg. Het wordt hem gedaan en het wordt hem gegeven, tegelijk, en de tekst zegt uitdrukkelijk dat hij op dat moment iets ziet wat de anderen niet zien. Misschien is dat de precieze grens: blijven staan voor het ‘nee’ is geen macht die je hebt, en ook geen macht die je kunt oefenen. Het wordt aan enkelen gegeven, op één moment, en het kenmerk dat het gegeven is, is dat ze het niet nodig hadden.

Tot slot nog de laag die in Mattheüs’ eigen woorden zit: ‘wees onschuldig als duiven’. Twee aan twee gaan de dieren de ark in, en als het water zakt laat Noach een duif los. Genesis 8:9: ‘maar de duif vond geen rustplaats voor haar voetzool, en keerde naar hem terug’. Dat is de zin die achter “laat je vrede tot je terugkeren” ligt. De vrede die je over een huis uitspreekt, is een duif die een plek zoekt voor haar voet; is die er niet, dan komt ze terug, niet beschadigd, niet verloren, alleen zonder plek. De tweede keer komt ze terug met een olijfblad, en de derde keer komt ze niet meer terug, omdat de aarde haar kan dragen. Het huis dat ontvangt, is de aarde waarop de duif blijft. Misschien is dat de hele zendingsrede in één beeld: je stuurt je vrede uit als een duif, en aan haar voet zie je of de grond al droog is.

Drieluik:
* Markus en Lukas — de zending, het stof, Jesaja 52, Sodom, de verspieders, plus de lagen van het hoofdstuk, de sandaal en de letters
* De psychologische kant: wat kleeft, en hoe je het van je af schudt.
* Mattheüs — blootsvoets, thuis, de shaliach, de duif, en de onderbouwing van waarom de zender wel kan blijven staan en de gezondene niet.
* Johannes — het evangelie van wie blijft.