Wat er tussen twee lichamen ontstaat

Een man leest zijn omgeving en maakt daar testosteron van; een vrouw leest de hare en maakt daar oxytocine van. Maar in een relatie is de omgeving van de een het lichaam van de ander. Wat hij leest, is haar stand; wat zij leest, is de zijne. Daarmee ontstaat iets dat geen van beiden bezit en waar geen van beiden buiten kan: een kringloop die haar eigen biochemie heeft. Niemand in een langdurige relatie heeft zijn hormoonhuishouding nog in eigen hand. Ze wordt aangestuurd door iemand anders, die op zijn beurt wordt aangestuurd door hem.

Dat maakt de kringloop tot een derde lichaam. Systemisch gezien is een relatie nooit een afspraak tussen twee autonome mensen die elk hun eigen deel regelen; het is een geheel met een eigen ordening, dat reageert wanneer die ordening wordt verstoord. Biochemisch is dat geen beeldspraak. Zijn cortisol verhoogt de hare, haar controle verlaagt zijn testosteron, zijn terugtrekken sluit haar oxytocine, haar sluiten dooft zijn richting. Het systeem draait, en de richting waarin het draait, bepaalt wat elk lichaam elke dag opnieuw te lezen krijgt.

De kring zoals ze bedoeld is

In de wekkende beweging begint de stroom bij hem. Hij draagt, en het merkbaarste teken daarvan is dat hij kan luisteren zonder op te lossen. Dat klinkt gering en vraagt het moeilijkste wat er van een man te vragen is: zijn eigen systeem stilzetten. Oplossen is voor hem de weg naar testosteron; luisteren produceert dat niet. Hij moet dus even niets winnen om iets anders mogelijk te maken. Waar hem dat lukt, leest haar lichaam dat het gedragen wordt, en pas dan daalt haar cortisol en kan de oxytocine binden aan hem in plaats van aan de zorg.

Wat daarna gebeurt, is de tweede helft van de kring, en die wordt in de gangbare relatieliteratuur bijna altijd vergeten. Een vrouw die zich kan ontspannen, gaat stralen; dat is geen keuze maar wat er overblijft als de waakzaamheid wegvalt. Zij ziet hem, ontvangt hem, begeert hem, en zijn lichaam leest dat zijn beweging is aangekomen. Daar stijgt zijn testosteron, niet in de sportschool. Wat hij haar gaf, krijgt hij in een andere vorm terug, en met dat terugkrijgen kan hij de volgende dag opnieuw dragen. De balans van geven en nemen, waar een systeem op rust, is hier geen ethische regel maar een hormonaal circuit. Wie alleen geeft, raakt leeg; wie alleen ontvangt, krijgt niets meer te ontvangen.

Hoe de kring omkeert

Een kring die de goede kant op draait, keert zelden om door slijtage. Ze keert om bij een overgang: de geboorte van een eerste kind, een ziekte, een ontslag, de zorg voor een ouder, een moment waarop één van beiden tijdelijk uitvalt. Dat uitvallen is meestal terecht en tijdelijk bedoeld. De ander neemt over, en dat is precies wat een gezond systeem doet. Het probleem begint niet bij het overnemen maar bij het niet teruggeven.

Neem het eerste kind. Zijn testosteron daalt zoals het hoort, haar oxytocine bindt zich aan het kind zoals het hoort, en beiden zijn een tijd lang niet meer op elkaar gericht. Als hij in die maanden zijn plek naast haar loslaat, omdat hij zich overbodig voelt, omdat zij het beter kan, omdat hij geen richting meer ziet in een huis dat door voeding en slaap wordt geregeerd, dan staat zij opeens overal. Zij leest dat als: ik moet dit dragen. Haar lichaam gaat in de stuurstand. Hij leest haar stuurstand als: hier is niets te winnen. Zijn lichaam trekt zich verder terug. Na een jaar is de kring omgekeerd en herkennen beiden hun relatie niet meer, zonder dat er één beslissing is genomen.

Wat de omkering zo hardnekkig maakt, is dat de omgekeerde kring even stabiel is als de goede. Ze draait op cortisol, en cortisol houdt een systeem in stand: de vrouw die alles kan en de meegaande man bevestigen elkaar dag na dag in wat ze zijn geworden. Elk van beiden ziet bovendien alleen de ander bewegen. Zij ziet een man die zich terugtrekt; hij ziet een vrouw die alles naar zich toe trekt. Beiden hebben gelijk en beiden lezen alleen de helft van de kring waar ze niet zelf in staan.

Wie de eerste stap zet

Hier ligt de vraag die ieder stel in de omgekeerde kring op een gegeven moment stelt, meestal in de vorm van een verwijt. Zij wil dat hij weer iets draagt voordat zij kan loslaten; hij wil dat zij loslaat voordat hij iets kan dragen. Beiden wachten, en wachten is in een kring de manier om haar te laten doordraaien zoals ze draait.

Het antwoord dat tegen de tijdgeest ingaat, is dat de man begint. Niet omdat hij schuld heeft aan de omkering, maar omdat het mannelijke de verantwoordelijkheid draagt voor de richting van het geheel, en omkeren een richtingsvraag is. Een vrouw kan haar controle niet loslaten in een leegte; haar lichaam laat dat niet toe, want haar oxytocine opent zich pas na de lezing dat iets anders draagt. Hij moet dus dragen voordat zij het gelezen heeft, en dat is de moeilijkheid: hij moet zijn richting terugnemen zonder dat hij daar meteen iets voor terugkrijgt. Dagen, soms maanden, geeft hij aan een lichaam dat nog op verdedigen staat en zijn dragen leest als het zoveelste verzoek.

Maar haar deel is niet het wachten. Ontvangen is geen passiviteit. Het is een daad die van haar vraagt dat zij hem iets te dragen geeft, en dat is voor een vrouw die twintig jaar alles zelf deed nauwelijks minder zwaar dan het dragen voor hem. Zij moet iets uit handen geven wat mogelijk minder goed gedaan wordt dan zij het zou doen, en dat verdragen; zij moet haar nood tonen aan iemand van wie zij niet meer verwacht dat hij haar kan houden. Beiden zetten dus een eerste stap, alleen niet dezelfde. Hij bij het dragen, zij bij het laten dragen. Wie van de twee begint, is minder belangrijk dan dat de een de stap van de ander herkent als wat ze is. Een vrouw die zijn eerste, onhandige poging leest als te weinig en te laat, sluit de kring opnieuw. Een man die haar eerste verzoek om hulp leest als kritiek, doet hetzelfde.

Wat inzicht niet kan

Veel stellen kennen dit patroon. Ze hebben erover gelezen, erover gepraat, het in therapie benoemd. Het verandert weinig, en dat is geen gebrek aan wil. Een kring die jaren de verkeerde kant op draaide, heeft twee lichamen getraind. Zijn systeem leest haar ontspanning als iets wat hij niet vertrouwt; het hare leest zijn dragen als iets wat morgen weer weg is. Beide lezingen zijn juist geweest, jarenlang, en een zenuwstelsel laat een juist gebleken lezing niet los omdat iemand er een ander verhaal naast zet.

Wat de kring keert, is geen begrip maar herhaling. Een lichaam dat opnieuw durft te lezen, doet dat niet na één gesprek; het doet dat na de twintigste keer dat de lezing niet meer klopte. Twintig keer dat hij bleef staan waar hij vroeger wegging; twintig keer dat zij losliet en er niets instortte. Pas dan verschuift wat het lichaam verwacht, en pas dan begint de biochemie mee te bewegen met wat allang was ingezien. Het inzicht komt eerst en de kring keert als laatste.

Of dat lukt, weet ik niet. Er zijn stellen bij wie de omgekeerde kring zo lang heeft gedraaid dat er geen lezing meer over is die het lichaam als nieuw herkent; er zijn mannen die de eerste stap niet in zich hebben en vrouwen die het uit handen geven niet meer kunnen dragen. En er is nog iets wat ik open moet laten. In de wekkende kring stijgt zijn testosteron door haar begeren en haar oxytocine door zijn dragen, maar wat er stijgt in het derde, in de relatie zelf, daar heeft de biochemie geen woord voor. Wie het ooit heeft meegemaakt, weet dat het bestaat. Meten kan het nog niet.

Lees ook: Waar oxytocine op reageert en Waar testosteron op reageert