Vervangers — wat er op de plek van de rouw komt te staan

Bij het drieluik over rouw
Een gevoel dat niet genomen wordt, verdwijnt niet. Het verandert van naam. Dat is de gedachte onder een reeks uitspraken die in de systemische wereld rondgaan, en waarvan de bekendste luidt: wrok is niet genomen rouw. Wie ze voor het eerst hoort, ervaart ze als aforismen, mooi en een beetje te glad. Wie er langer mee werkt, ziet dat ze een mechanisme beschrijven dat zo precies is dat je het bijna kunt uittekenen.

Het mechanisme begint in het lichaam, en het begint met een simpel gegeven: het lichaam maakt geen onderscheid tussen soorten emotie. Wat het maakt is opwinding. Een hartslag die omhooggaat, spieren die zich spannen, adem die verandert, een chemie die zich klaarmaakt voor iets. Dat pakket is bij verdriet, angst en woede grotendeels hetzelfde. Wat het tot verdriet maakt of tot woede, is een tweede stap, waarin het brein de opwinding een naam geeft en een richting. En die tweede stap is beïnvloedbaar. Als de eerste naam niet mag, omdat verdriet in dit gezin niet mocht, of omdat huilen gevaarlijk was, dan zoekt het brein een tweede naam voor dezelfde spanning. De spanning was er al. Ze wilde ergens heen. Ze gaat nu een andere kant op, en die kant heeft een andere naam.

Dat is wat vervanging is: dezelfde energie, een ander etiket, een andere richting. En omdat het etiket niet klopt, komt de energie nooit aan. Verdriet dat verdriet mag zijn, stroomt en is voorbij. Verdriet dat woede moet heten, kan geen kant op, want woede vraagt om een dader, en er is geen dader, alleen een verlies. Dus blijft de woede. Ze gaat niet voorbij, omdat ze nooit was wat ze zei te zijn.

Primair en secundair

Er is een onderscheid dat in de opstellingswereld gangbaar werd en dat, los daarvan, ook in de emotiegerichte psychotherapie is uitgewerkt. Een primair gevoel is de directe reactie op wat er is. Het is kort, het doet pijn, en het zet iets in beweging: het lichaam huilt, of deinst terug, of stapt naar voren. Daarna is het klaar. Een secundair gevoel staat op de plek van een primair gevoel dat niet mocht. Het is lang, het herhaalt zich, het leidt nergens heen, en het heeft een merkwaardige eigenschap: het voelt gerechtvaardigd. Wie een primair gevoel heeft, voelt zich klein. Wie een secundair gevoel heeft, voelt zich in zijn recht.

Dat verschil is het belangrijkste diagnostische instrument dat er is, en het is voor iedereen beschikbaar. Vraag bij een gevoel dat maar blijft: gaat het ergens heen? Beweegt het me naar iets toe, of houdt het me op mijn plek? Wijst het naar binnen, naar wat ik verloren heb, of naar buiten, naar wie het me heeft aangedaan? Primaire gevoelens wijzen naar binnen en bewegen. Secundaire gevoelens wijzen naar buiten en staan stil. Wie dat eenmaal ziet, kan de vervangers herkennen aan hun houding, nog voor hij weet wat eronder ligt.

WROK, verwijt, bitterheid

Wrok is niet genomen rouw omdat wrok een manier is om niet los te laten. Zolang ik iemand iets kwalijk neem, ben ik nog met hem bezig. Het gesprek gaat door, in mijn hoofd, elke dag, en in dat gesprek is hij nog aanwezig. Het verwijt is een touw. Het houdt vast wat de rouw zou loslaten, en daarom voelt loslaten van het verwijt als een tweede verlies: als ik hem niet meer kwalijk neem, is hij pas echt weg.

Dat geldt niet alleen voor doden. Het geldt voor de ex-partner die vertrok, voor de ouder die tekortschoot, voor het kind dat het contact verbrak. In elk van die gevallen is er een verlies dat niet als verlies erkend werd, omdat de ander nog leeft, of omdat het zijn eigen keuze was, of omdat verdriet om iemand die je pijn deed onlogisch lijkt. En dus komt op de plek van het verdriet het verwijt, dat wel logisch lijkt. Alleen gaat het verwijt niet over wat de ander deed. Het gaat over wat ik mis. Wie dat merkt, voelt het verwijt ineens van kleur veranderen, en daaronder komt iets naar boven dat veel zachter is en veel pijnlijker.

Bitterheid is wat er van verwijt overblijft als het lang genoeg heeft gestaan. Het is verdriet dat zuur is geworden, zoals melk dat wordt. En cynisme is de intellectuele vorm ervan: het besluit om nooit meer zo geraakt te worden, verpakt als inzicht in hoe de wereld werkelijk is. De cynicus heeft ooit heel veel van iets gehouden, en dat is hem te duur komen te staan.

WOEDE als bewaker

Woede verdient een eigen plek, omdat ze niet alleen een vervanger is maar ook een poortwachter. Bij veel mensen staat de woede vóór het verdriet, en zolang de woede er staat, hoeft het verdriet niet gevoeld te worden. Dat is een functie. De woede houdt de mens overeind op het moment dat het verdriet hem zou breken, en in de eerste dagen na een verlies is dat vaak precies wat nodig is.

Het probleem begint als de bewaker vergeet dat hij tijdelijk was. Dan wordt de woede een levenshouding, en de mens vecht tegen artsen, tegen familie, tegen God, tegen de wereld, en al dat vechten heeft één doel dat hij zelf niet ziet: nooit bij de plek komen waar het verdriet wacht. De vraag die daar helpt is niet waarom ben je boos, want daar heeft de woede altijd een antwoord op. De vraag is: wat zou je voelen als je niet meer boos was? Het antwoord daarop is de rouw.

SCHULD als bescherming

Schuldgevoel is de subtielste vervanger, omdat het zich voordoet als het tegendeel van ontlopen. Wie zich schuldig voelt, lijkt de volle verantwoordelijkheid te nemen. Maar kijk wat het schuldgevoel eigenlijk beweert: dat ik het had kunnen voorkomen. Als ik eerder was gegaan, als ik het had gezien, als ik anders had gekozen. Die bewering houdt iets in stand wat de rouw zou wegnemen, namelijk het idee dat ik er iets over te zeggen had.

Dat is de kern: schuld beschermt tegen machteloosheid. Machteloosheid is de ondraaglijkste laag van elk verlies, en het schuldgevoel biedt een uitweg door de mens tot dader te maken in plaats van tot iemand die het overkwam. Een dader heeft macht gehad. Een nabestaande niet. Liever schuldig dan machteloos, zegt iets in de mens, en dat is te begrijpen en het is fataal, want schuld kan niet stromen. Ze kan alleen worden afgeboet, en er is niets om af te boeten.

Er is nog een laag onder de schuld, en die is systemisch. In een familie waar het verlies iedereen raakt, voelt de eerste die weer lacht zich een verrader. Schuld is de prijs voor erbij horen: wie het verlies loslaat, stapt uit de gemeenschappelijke zwaarte, en dat voelt als de familie in de steek laten. Daarom rouwen families vaak collectief niet, en collectief te lang. Niemand durft de eerste te zijn die weer leeft.

SENTIMENTALITEIT, angst en vlakte

Sentimentaliteit is de vervanger die het meest op het echte lijkt en het verst ervan afstaat. Het zijn tranen op de plek waar de echte tranen niet komen: bij een film, bij een liedje, bij het verdriet van een vreemde, terwijl het eigen verlies droog blijft. Het lichaam vindt een omweg om te huilen zonder aan het eigenlijke te raken. Wie na een sentimentele bui niet lichter is maar hetzelfde, heeft niet gerouwd. Hij heeft het rouwen nagedaan.

Angst is een vervanger die in de tijd is verschoven. Wie een verlies niet heeft genomen, verwacht het overal opnieuw. De vrouw wier moeder plotseling stierf en die het niet kon voelen, wordt bang voor elke pijn in haar eigen lichaam, voor elke keer dat haar kind te laat thuiskomt. De angst gaat over de toekomst en heeft de vorm van voorzorg, maar ze komt uit het verleden, uit één moment dat niet is doorleefd en daarom overal terugkeert.

En dan is er de vlakte, die in het eerste deel van het drieluik al langskwam als gevolg. Hier verdient ze een plek als vervanger, want depressie is in veel gevallen onderbroken rouw: het verdriet heeft de deur niet meer gevonden en heeft zich neergelegd. Er is geen woede meer, geen verwijt, geen schuld, alleen een grijs dat nergens over lijkt te gaan. Dat grijs is het eindstation van alle andere vervangers. Wat niet mocht stromen, stroomt op een gegeven moment ook niet meer naar buiten in andere vormen. Het staat gewoon.

De uitspraken die ouder zijn

Twee mannen die niets met opstellingen te maken hadden, zeiden hetzelfde eerder. Freud beschreef in 1917 het verschil tussen rouw en melancholie: bij rouw wordt de wereld arm, bij melancholie wordt het ik arm. Het verlies dat niet betreurd wordt, wordt naar binnen gehaald, en de mens richt op zichzelf wat hij op de verloren ander had moeten richten. Het zelfverwijt van de melancholicus is, bij Freud, verwijt aan de ander dat is omgedraaid.

En Jung schreef, in één zin die alles hierboven samenvat: neurose is altijd een vervanging voor het lijden dat er werkelijk toe deed. De vervangers zijn niet de ziekte. Ze zijn de manier waarop de mens het echte lijden ontliep, en de prijs daarvoor is dat het vervangende lijden nooit ophoudt, terwijl het echte lijden dat wel zou hebben gedaan.

Wat de vervanger niet kan

Wie een vervanger herkent, heeft de rouw daarmee nog niet. Dat is het misverstand waar veel mensen op stuklopen: ze zien dat hun woede eigenlijk verdriet is, en verwachten dat het verdriet dan vanzelf komt. Het komt niet vanzelf. De vervanger heeft jarenlang de plek bezet, en het verdriet heeft in die jaren geen enkele keer de kans gekregen om te oefenen. Het weet niet meer hoe het moet. Het lichaam heeft de weg naar de tranen zo lang niet gebruikt dat de weg dichtgegroeid is.

Wat het herkennen wel doet, is de vervanger zijn recht ontnemen. Zolang de woede gelijk heeft, kan ze blijven. Zodra ze herkend is als bewaker van iets anders, verliest ze haar grond, en wat dan overblijft is een leegte die eng is en die precies de plek is waar het verdriet zou moeten komen. Of het komt, en wanneer, en wat er nodig is om na twintig jaar alsnog de eerste echte traan te laten vallen, is niet in een artikel te vangen. Het is wel de vraag die het hele drieluik open heeft gelaten, en ze blijft open.

LEES VERDER:
* deel 1 – Niet rouwen de redenen en de golven
* deel 2 – Verzwelgen als het verdriet je meetrekt
* deel 3 – Rauwe rouw — het verdriet ontmoeten op het moment dat het zich aandient
* deel 4 – De vervangers van rouw