Hoe mannen en vrouwen verschillend rouwen

Wat er werkelijk gebeurt, in een huis, in een lichaam, wanneer het verlies er eenmaal is en twee mensen ermee moeten leven onder hetzelfde dak. Ik mijn praktijk merk ik de impact op een relatie.

Het eerste uur
Bij een plotseling bericht — een diagnose, een overlijden, een vertrek — zie ik in mijn praktijk telkens hetzelfde eerste verschil ontstaan, nog voordat er woorden zijn gevallen. Een vrouw zoekt lichaam. Ze wil vastgehouden worden, of ze pakt de telefoon om iemand te bellen die het ook al weet, alleen om te horen: ja, dit is echt, dit gebeurt. Een man zoekt taak. Hij regelt de eerste telefoontjes, de uitvaartondernemer, het werk dat moet worden afgezegd. Beiden doen op dat moment het enige wat hun lichaam op dat moment kan: zij zoekt bevestiging in verbinding, hij zoekt houvast in handelen.

Het probleem ontstaat niet in dat eerste uur. Het ontstaat de weken erna, wanneer dit eerste-uur-patroon (het overlevingsmechanisme) zich versteent tot de enige manier waarop ieder het verlies verwerkt — zonder dat een van beiden nog beweegt richting het instrument van de ander.

Het gesprek dat geen gesprek wordt
Een vrouw vertelt, vaak voor de derde of vierde keer die week, hoe het voelde toen het bericht binnenkwam. Niet omdat ze is vergeten dat ze het al vertelde. Omdat het vertellen zelf de verwerking ís — elke keer een stukje van het gewicht verplaatst van binnen naar buiten, gedeeld met iemand die luistert. Haar man, na de tweede of derde keer, denkt: dit hebben we al gehad. Hij hoort een probleem dat om een oplossing vraagt, en zegt iets als: misschien moet je er niet zo in blijven hangen. Of hij biedt een praktische suggestie aan — een boek, een gesprek met een deskundige, een andere aanpak — in de oprechte overtuiging dat hij haar daarmee helpt.

Wat er dan gebeurt is precies het patroon dat in vrijwel elke relatie na een verlies terugkomt: zij hoort in zijn oplossing dat haar verdriet een probleem is dat weg moet, in plaats van een verhaal dat gehoord wil worden. Hij hoort in haar aanhoudende vertellen een verwijt dat hij tekortschiet, omdat het probleem — in zijn beleving — nog steeds niet is opgelost. Beiden gelijk, beiden gekwetst, beiden onbegrepen. Niet omdat een van beiden het fout doet. Omdat het instrument van de een het instrument van de ander niet herkent als hulp.

De man die zich terugtrekt
Er is een moment, meestal een paar dagen tot een paar weken na het verlies, waarop een man zich terugtrekt. Niet uit onverschilligheid. Vaker omdat hij voelt dat hij het probleem — de ziekte, het overlijden, de scheiding — niet kan oplossen, en dat gevoel van onvermogen is voor een testosterongedreven systeem een van de zwaarste dingen om te dragen. Terugtrekken is dan geen vlucht voor het gevoel. Het is een vlucht voor de machteloosheid om er niets aan te kunnen doen — gecombineerd met de hoop dat de tijd, of stilte, het vanzelf draaglijker maakt.

Voor zijn partner ziet dat er zelden zo uit. Zij ziet iemand die wegloopt op het moment dat ze hem het hardst nodig heeft, en haar systeem — dat juist nu naar verbinding zoekt om te reguleren — registreert dat wegvallen als: hij laat me alleen. Dat is geen denkfout van haar kant. Het is haar werkelijkheid, gevormd door wat haar lichaam op dat moment nodig heeft. En het is evenmin een denkfout van zijn kant, dat hij denkt dat hij haar ruimte geeft. Twee werkelijkheden, allebei waar, die elkaar op dat moment niet raken.

Wat het lichaam laat zien wanneer de mond zwijgt
Bij vrouwen zie ik rouw zich vaak vroeg en zichtbaar tonen: huilen, vermoeidheid, een verhoogde behoefte aan nabijheid, soms een gejaagdheid — van hot naar her rennen, dingen regelen die eigenlijk geen uitstel verdragen, tot het lichaam letterlijk vraagt om rust. Bij mannen zie ik het vaker verschijnen als prikkelbaarheid, kortaf gedrag, een verhoogde neiging tot conflict over kleine, onbenullige dingen — een verkeerd geparkeerde auto, een vergeten boodschap — terwijl het eigenlijke gewicht ergens anders zit en geen woorden heeft gekregen. Een te laag testosteronniveau maakt een man onzeker, besluiteloos en snel geïrriteerd; dat is exact het beeld dat rouwende mannen vaak tonen zonder dat iemand — hijzelf incluis — het als rouw herkent.

Dat is de reden waarom rouw bij mannen zoveel vaker wordt gemist, ook door henzelf. Er is geen huilbui om op te merken. Er is een man die stiller wordt, of juist feller, die meer gaat werken, die zich meer terugtrekt in fysieke inspanning — sporten, klussen, iets bouwen — omdat dat, en niet het gesprek, zijn systeem terugbrengt naar een staat waarin hij het kan verdragen. Wie dat niet weet, ziet een man die “niet lijkt te rouwen.” Wie het wel weet, ziet een man die op de enige taal rouwt die hij ooit heeft leren spreken.

Verlies zonder erkenning
Bij verlies dat geen begrafenis kent — een partner met dementie, een verbroken contact met een nog levend kind, een chronische ziekte die de relatie tot iets anders maakt dan ze was — zie ik het verschil nog scherper. Vrouwen benoemen dit ambigue verlies vaak eerder hardop: dit voelt als weduwe zijn, ook al leeft hij nog. Dat benoemen is zelf al een vorm van verwerking, een eerste stap naar erkenning van wat er is. Mannen glijden in dezelfde situatie vaker moeiteloos door naar de zorgende, regelende rol — mantelzorger, financieel verantwoordelijke, praktisch aanspreekpunt — zonder ooit hardop te zeggen wat er eigenlijk verloren is. Het verlies krijgt dan geen naam. En wat geen naam krijgt, kan ook niet worden gerouwd — het wordt gedragen, jarenlang, als een last die niemand meer als rouw herkent, ook de drager zelf niet.

De timing die niet overeenkomt
Misschien is dit de meest onderschatte bron van pijn in een relatie na verlies: het feit dat de twee routes niet gelijk lopen in de tijd. Zij is vaak eerder zichtbaar in haar rouw, en soms ook eerder weer op weg naar verwerking, juist omdat ze vroeg heeft gedeeld en gepraat. Hij begint vaak later, en soms pas jaren later, wanneer een onverwacht moment — een foto, een verjaardag, een vergelijkbaar verlies bij een ander — de deur opent naar wat al die tijd is opgeslagen maar nooit verwerkt. Voor de buitenwereld, en soms voor het stel zelf, oogt dat als: zij is er al overheen, hij komt er nooit overheen. Beide beelden zijn onjuist. Er is geen overheen. Er zijn twee verschillende kloktijden, die zelden gelijk oplopen, en die vragen om geduld dat geen van beiden vanzelf heeft, juist omdat ieder in zijn eigen ritme gelooft dat het zijne het juiste, of het enige, is.

Wat hier niet wordt opgelost
Ik zou willen eindigen met een handvat — vijf tips voor stellen na verlies — maar dat zou precies het probleem herhalen dat ik heb beschreven: het idee dat dit iets is wat je oplost. Het is geen probleem. Het zijn twee verschillende talen, gesproken door twee zenuwstelsels die niet zijn gebouwd om elkaar automatisch te verstaan. Wat overblijft is niet een oplossing, maar een vraag die bij elk verlies opnieuw gesteld moet worden: ben ik nu bereid om de taal van de ander te leren verstaan, ook al is dat niet de taal waarin mijn eigen lichaam rouwt.

Lees ook:
* Waarom elk verlies om rouw vraagt
* Waarom mannen en vrouwen verschillend rouwen
* Hoe mannen en vrouwen verschillend rouwen
* Rouwtaken en rouwfasen
* Hoe meeleven in verlies en rouw