Waarom mannen en vrouwen verschillend rouwen

De vrouw die huilend aan de keukentafel zit en wil praten. De man die de deur uitloopt om iets aan de auto te doen. Dat beeld is waar, en het is precies daarom het gevaarlijkste startpunt — omdat het zo bekend is dat het meteen wordt dichtgeplakt met een oordeel. Zij voelt tenminste iets. Hij drukt weg. Dat oordeel verdient eerst te weten waar het vandaan komt: niet van onwil, maar van wat het lichaam ooit heeft geleerd te doen met pijn.

Die wortel ligt dieper dan gedrag. Die ligt in de scheikunde van het zenuwstelsel zelf.

Twee stoffen, twee wegen terug naar rust
Een lichaam onder chronische stress — en verlies is per definitie chronische stress, een langdurige verstoring, geen momentopname — zoekt een weg terug naar regulatie. Niet naar geluk. Naar regulatie: de toestand waarin cortisol en adrenaline weer zakken tot een niveau waarop een mens kan functioneren. Bij die terugweg gebruikt het vrouwelijke lichaam overwegend oxytocine, en het mannelijke lichaam overwegend testosteron. Dat is geen gedragskeuze. Dat is fysiologie die al werkzaam is voordat er ook maar één gedachte is gevormd.

Oxytocine daalt de activiteit in de amygdala — het deel van het brein dat gevaar en dreiging signaleert — en versterkt tegelijk de verbinding met de prefrontale cortex, het gebied dat reguleert en overziet. Maar oxytocine komt vooral vrij bij verbinding: aanraking, een blik, en vooral: het hardop vertellen van wat er is gebeurd, aan iemand die luistert. Niet om het probleem op te lossen. Om het te verwerken door het te delen. Dat is waarom een vrouw na een verlies wil praten, en waarom ze het gesprek soms wel tien keer nodig heeft over hetzelfde voorval — niet omdat ze vastzit, maar omdat elke keer opnieuw vertellen haar oxytocineniveau weer een stukje herstelt.

Testosteron werkt volgens een andere route naar diezelfde bestemming. Het stijgt niet door delen, maar door oplossen. Elke handeling die een man het gevoel geeft dat hij iets heeft rechtgezet — een probleem, een taak, een praktische regeling — verhoogt zijn testosteronniveau en verlaagt daarmee zijn cortisol. Dat is de fysiologische verklaring achter een patroon dat al te makkelijk verkeerd wordt gelezen: een man die zich na een verlies in regelzaken stort, in klussen, in stilte, doet dat niet omdat hij het verlies ontwijkt. Hij doet het omdat zijn lichaam via die weg — en eigenlijk alleen via die weg — de weg terug vindt naar een staat waarin hij het kan verdragen.

Hier ligt de eerste splitsing die verklaart waarom hetzelfde verlies — een overleden vader, een verbroken relatie, een ernstige diagnose — in twee lichamen twee volstrekt verschillende routes naar herstel activeert. Niet omdat de een dieper voelt dan de ander. Omdat de twee lichamen een ander instrument hebben gekregen om met dezelfde ontregeling om te gaan.

Wat een moeder en een vader elk hebben ingeschreven
Er is nog een laag onder deze scheikunde, en die ligt in wat een kind in zijn allereerste jaren heeft meegekregen over wie het is en wat het moet doen. Een moeder is in de eerste levensjaren vooral van betekenis voor het ZIJN van een kind — het besef dat het welkom is, dat het er simpelweg mag zijn. Een vader wordt vanaf een jaar of zeven vooral van betekenis voor het DOEN — het besef dat het de wereld in kan, dat het iets kan.

Verlies raakt beide lagen tegelijk, maar niet in gelijke mate bij iedereen.
Wie in zijn kindertijd is vastgezet op het ZIJN — wie moest bewijzen dat hij welkom was — voelt verlies allereerst als een aanval op zijn erbij horen: het eerste van de vier systemische wetten die Bert Hellinger beschreef.
Wie is vastgezet op het DOEN — wie moest bewijzen dat hij iets waard was door te presteren — voelt verlies allereerst als een aanval op zijn juiste plek: de derde wet, het functioneren binnen het geheel. Dat is geen absolute scheiding tussen de seksen. Maar de gemiddelde vroege bedding van jongens en meisjes, gecombineerd met de hormonale route die ik hierboven beschreef, maakt dat vrouwen gemiddeld sneller richting het eerste type verlies bewegen — het gevoel er niet meer bij te horen, alleen te zijn — en mannen gemiddeld sneller richting het tweede — het gevoel geen functie, geen plek, geen taak meer te hebben.

Dat verklaart waarom een vrouw na een verlies vaak het eerst zegt: ik voel me zo alleen. En waarom een man na een verlies vaak het eerst zegt, of doet zonder het te zeggen: ik moet iets regelen. Beide zinnen zijn een roep om hetzelfde systemische herstel. Ze klinken alleen niet hetzelfde.

De regelmodus is geen ontwijking
Ik ken een man die na de plotselinge dood van zijn vader — hij was toen vijftien — geen traan liet. Hij stapte, zoals dat heet, direct in de regelmodus: hij regelde, organiseerde, hield het huishouden en zijn moeder overeind. Pas decennia later, toen hij als volwassen man een symbolische brief schreef aan zijn overleden vader en die voorlas op diens graf, brak er iets open dat er de hele tijd al was geweest, maar nooit een uitweg had gevonden. Wat mij daarin trof, is niet dat hij “niet had gerouwd.” Het is dat zijn lichaam op vijftienjarige leeftijd exact deed wat een mannenlichaam onder acute, verpletterende stress doet: het zocht regulatie via de enige route die het kende. Oplossen. Doorgaan. Zorgen dat het systeem overeind bleef.

Dit is precies waar het oordeel dat ik in de eerste zin liet staan, uit elkaar valt. Wat van buiten oogt als het ontwijken van gevoel, is van binnen het enige beschikbare pad naar overleven. De vraag is niet of die man voelde. De vraag is of er ooit een moment kwam waarop het systeem — zijn lichaam, zijn relaties, zijn omgeving — hem uitnodigde om ook de andere weg te leren: die van de rauwe, ongeregelde rouw, waarin niets wordt opgelost en alles alleen maar wordt gevoeld.

Wat Jung hier zou zien
Carl Jung zou, denk ik, zeggen dat volledige rouw altijd om beide vraagt. De testosteronroute — handelen, oplossen, richting geven — is niet het tegendeel van rouw. Het is de helft ervan. De oxytocineroute — voelen, delen, verbinden — is de andere helft. Een vrouw die alleen maar praat en nooit meer een stap zet, blijft net zo vastzitten als een man die alleen maar regelt en nooit meer voelt. Het animus in de vrouw en de anima in de man — het onderontwikkelde tegendeel — is precies het deel dat in rouw om aandacht vraagt, en dat meestal het laatst aan bod komt.

Dat is misschien de reden waarom rouw zo vaak jaren duurt, of nooit helemaal wordt afgerond. Niet omdat het verdriet te groot is. Maar omdat de weg naar heling twee instrumenten nodig heeft, en de meeste mensen er maar één hebben leren bespelen.

Wat openblijft
De geruststellende gedachte is dat partners, als ze deze verschillen maar begrijpen, elkaar door verlies heen kunnen dragen. Dat is waar, en het is ook te snel. Lastiger is de vraag wat er gebeurt als de regelmodus van een man, of het aanhoudend praten van een vrouw, geen tijdelijke route blijkt maar een plek waar iemand blijft — omdat de andere weg, de weg van het ontbrekende instrument, nooit is aangeleerd en levenslang onbekend terrein blijft. Dan is de vraag niet meer hoe mannen en vrouwen verschillend rouwen. Dan is de vraag wie wie de taal leert die hij nooit heeft gehad.

Precies daar, in dat ontbrekende deel, gun ik mensen een coach. Omdat het precies daar is – in dat ontbrekende deel – waar een coach toe kan uitnodigen of juist de bedding vormt om daar te komen. Want een coach kan uitnodigen tot het eerste, onhandige woord van die taal — het eerste keer voelen zonder meteen te regelen, of het eerste keer regelen zonder weg te lopen van het gevoel — en de bedding vormen waarin iemand, tegen de eigen instincten in, mag oefenen in het instrument dat hij nooit heeft leren bespelen.

Lees ook:
* Waarom elk verlies om rouw vraagt
* Waarom mannen en vrouwen verschillend rouwen
* Hoe mannen en vrouwen verschillend rouwen
* Rouwtaken en rouwfasen
* Hoe meeleven in verlies en rouw