Als één vleugel stilvalt – 8. Onderschikking en overgave

Het systeem dat op antwoord wacht
Twee mensen die elkaar liefhebben, regelen elkaars zenuwstelsel. Dat gebeurt grotendeels buiten het bewustzijn om: een stem die zachter wordt, een hand op een schouder, een gezicht dat ontspant als de ander binnenkomt. Het lichaam leest de ander voortdurend af en stemt zich erop af. In een goede relatie is dat een gedeeld ritme, waarin de een tot rust komt doordat de ander er is.

Juist daardoor is een relatie zo gevoelig voor stilstand. Als één van beiden zich terugtrekt, verliest de ander niet alleen gezelschap, maar ook een deel van haar eigen regulatie. Het lichaam reageert daarop zoals het altijd reageerde op het wegvallen van een hechtingsfiguur.

In de jaren vijftig werd bij jonge kinderen die in het ziekenhuis van hun ouders gescheiden werden, een vast verloop gezien. Eerst protest: huilen, roepen, aan de deur rammelen. Dan wanhoop: stil worden, niet meer roepen, apathisch in een hoek. En ten slotte onthechting: het kind lijkt zich aangepast te hebben, maar keert zich af als de moeder terugkomt. Volwassenen doorlopen in een relatie waarin de ander niet meer beweegt, hetzelfde patroon, alleen trager en beter verborgen.

Het protest ziet er bij volwassenen uit als verwijt, achtervolgen, steeds weer het gesprek willen voeren. Bij de ander roept dat terugtrekking op, omdat zijn zenuwstelsel het protest als dreiging leest. Hoe harder de een trekt, hoe verder de ander wijkt. Zo ontstaat de dans die in bijna elke vastgelopen relatie te zien is: de een zoekt, de ander vlucht, en ieder ziet in de beweging van de ander de reden voor de eigen beweging.

Wie in die dans zit, wacht. De zoekende wacht tot de ander eindelijk opengaat. De terugtrekkende wacht tot de ander eindelijk ophoudt met eisen. Beiden wachten op een antwoord dat pas kan komen als zij zelf ophouden met wachten. Daarom duurt een vastgelopen relatie vaak jaren: niet omdat niemand wil, maar omdat ieder zijn eigen beweging laat afhangen van die van de ander.

Ieder afzonderlijk

Efeziërs 5:33 begint met kath’ hena hekastos: ieder van u afzonderlijk. De opdracht aan de man om lief te hebben en die aan de vrouw om ontzag te hebben, staan naast elkaar. Geen van beide wordt afhankelijk gemaakt van de andere. Wie het patroon van de vorige alinea kent, ziet hoe ingrijpend dat is. De tekst haalt precies de voorwaarde weg waarop de dans draait.

In de psychologie heet het vermogen dat hier gevraagd wordt differentiatie: jezelf blijven terwijl je dicht bij een ander bent. Een gedifferentieerd mens kan zijn eigen onrust verdragen zonder dat de ander die moet wegnemen. Hij kan bij zijn standpunt blijven zonder de ander te overstemmen, en kan geraakt worden zonder te vluchten of aan te vallen. Hoe minder iemand gedifferentieerd is, hoe meer zijn innerlijke toestand afhangt van wat de ander doet.

Dat vermogen ontstaat niet in de volwassenheid. Het groeit in de eerste levensjaren, als een kind keer op keer ervaart dat zijn ontreddering wordt opgevangen door iemand die zelf niet ontredderd raakt. Uit die herhaalde ervaring bouwt het lichaam het vermogen om zichzelf later te kalmeren. Waar dat ontbrak, waar een kind kreeg wat het op dat moment niet nodig had of juist niet kreeg wat het wel nodig had, blijft het volwassen zenuwstelsel zoeken naar een ander die de regulatie overneemt. In een huwelijk valt die rol vanzelf op de partner.

Zo wordt begrijpelijk waarom stilstand van de ander zo ondraaglijk kan zijn. Het raakt de plek waar ooit iemand niet kwam. Een vrouw die al jaren wacht tot haar man haar ziet, wacht vaak ook op een vader die haar niet zag. Een man die zich terugtrekt zodra zijn vrouw iets van hem vraagt, trekt zich soms terug voor een moeder bij wie elke vraag te veel was.

Ieder afzonderlijk betekent dan: de eigen beweging maken vanuit wat je zelf draagt, in plaats van vanuit wat de ander nalaat. Liefhebben zonder de garantie dat het beantwoord wordt. Ontzag hebben zonder eerst bewijs te verlangen dat het verdiend is. Het klinkt als een zware eis. In de praktijk is het vaak de eerste beweging die de dans doorbreekt, omdat het zenuwstelsel van de ander een verandering registreert die niet als dreiging binnenkomt.

Abigaïl

In 1 Samuël 25 staat het verhaal van een vrouw die handelde terwijl haar man stilstond. Het begint met twee typeringen naast elkaar. Zij is tovat sechel, goed van inzicht, en mooi van gestalte; hij is hard en kwaad in wat hij doet (25:3). Zijn naam is Nabal, dwaas.

David en zijn mannen hebben Nabals herders in de woestijn beschermd en vragen om iets te eten. Nabal weigert met minachting. David gordt zijn zwaard om, met vierhonderd man. Een knecht gaat naar Abigaïl en zegt het zonder omwegen: er is onheil besloten over onze heer en zijn hele huis, en hij is zo’n nietsnut dat niemand met hem kan praten (25:17).

Abigaïl laat een maaltijd klaarmaken: tweehonderd broden, wijn, vijf geslachte schapen, rozijnen- en vijgenkoeken. Zij stuurt het vooruit en volgt zelf. Dan staat er een zin die eeuwenlang ongemakkelijk is gelezen: ulejsja Naval lo higgida, maar haar man Nabal vertelde zij het niet (25:19).

Zij gaat David tegemoet, buigt, en neemt de schuld op zich: op mij, mijn heer, zij de schuld (25:24). Zij noemt Nabal bij zijn naam en bij zijn karakter, zonder hem te verdedigen. En zij spreekt over David zelf, over het huis dat God hem zal geven, en over het bloed dat hij later niet op zijn geweten wil hebben. David antwoordt: gezegend je oordeel, baroech ta’mech, en gezegend ben jij, die mij vandaag hebt weerhouden van bloedschuld (25:33).

Abigaïl zoekt haar eigen zin niet. Zij handelt ten behoeve van het huis dat hij in gevaar brengt, ook ten behoeve van hemzelf. Daarna gaat zij terug en wacht tot hij nuchter is. Pas de volgende ochtend vertelt zij hem alles (25:37). De Bijbel prijst haar inzicht, en noemt nergens een plicht om eerst toestemming te vragen aan iemand die het huis naar de afgrond leidt.

Het verhaal laat zien wat het mannelijke in een relatie kan betekenen wanneer de man die plaats leeg laat: richting geven, de grens trekken, het huis beschermen. Abigaïl neemt die beweging over zonder de man te vernederen en zonder zichzelf te verliezen. Zij spreekt David aan als adoni, mijn heer, en blijft daarbij in volle kracht. Het einde van het verhaal is hard: Nabals hart verstijft als een steen, en tien dagen later sterft hij (25:37–38). Wie dit als handleiding leest, moet ook dat einde lezen. Het verhaal belooft niet dat het handelen van de een de ander redt.

Hosea

Hosea is het spiegelbeeld van Abigaïl: een man die blijft liefhebben terwijl zijn vrouw zich van hem afkeert. Het boek gebruikt zijn huwelijk met Gomer als beeld voor de verhouding tussen God en Israël. Wat het over God zegt, is daardoor ook een uitspraak over hoe een mens kan liefhebben als de ander niet beweegt.

In hoofdstuk 2 klinkt eerst de taal van iemand die gekwetst is: dreigen, ontmaskeren, de wegen afsluiten met doornen (2:8). Dan slaat de toon om. Hinne anochi mefatteha – zie, ik ga haar verlokken, haar naar de woestijn brengen en tot haar hart spreken (2:16). Het werkwoord pata betekent overhalen, verleiden, de ander winnen door aantrekking in plaats van dwang. In de woestijn is niemand anders. Daar is ruimte voor een gesprek dat thuis niet meer lukte.

In het vers daarna krijgt het dal Achor, het dal van het onheil, een nieuwe naam: petach tikva, een deur van hoop (2:17). En dan komt de zin die de hele serie raakt: je zult mij noemen ‘mijn man’, en niet langer ‘mijn baäl’ (2:18). Baäl is meester, eigenaar, de man die heerst. Isj is het woord uit Genesis 2:23, waarin het vuur en de helft van de Naam zitten. Het herstel dat Hosea beschrijft, gaat van bezitten naar tegenover staan.

In hoofdstuk 3 haalt Hosea zijn vrouw terug. Hij koopt haar vrij, en zegt dan iets wat vaak wordt overgeslagen: vele dagen zul je bij mij blijven, je zult je niet geven aan een ander, en zo zal ook ik met jou zijn (3:3). Er is een tijd van wachten, met een duidelijke grens, en die grens geldt voor hen beiden. De liefde van Hosea is geduldig, maar niet grenzeloos. Zij spreekt uit wat niet meer kan.

De vraag die het boek oproept, is ongemakkelijk. Kan een mens zo liefhebben zonder zichzelf te verliezen? Hosea kan het omdat hij een profeet is, en zijn huwelijk een teken. Voor een gewone man of vrouw kan dezelfde houding ook een vorm van zelfverlies zijn: blijven geven aan iemand die neemt en niets teruggeeft. Het verschil zit in de grens van 3:3. Wie liefheeft zonder grens, verdwijnt.

Vasti en de grens

Het boek Ester begint met een feest dat honderdtachtig dagen duurt, gevolgd door nog zeven dagen drinken. Op de zevende dag, als het hart van de koning vrolijk is van de wijn, laat hij koningin Vasti halen. Zij moet verschijnen met haar kroon, om haar schoonheid te laten zien aan het volk en de vorsten (Ester 1:10–11). Vasti weigert.

Het boek zegt niet waarom. Het vertelt wel wat er daarna gebeurt, en doet dat met nauwelijks verholen spot. De koning ontsteekt in woede en roept zijn wijzen bijeen. Een van hen stelt dat Vasti niet alleen de koning heeft beledigd, maar alle mannen in alle provincies: als dit bekend wordt, zullen de vrouwen hun mannen minachten. Er gaat een decreet uit, in elke taal en elk schrift van het rijk, dat iedere man heer moet zijn in zijn eigen huis (1:22). Het gezag van alle mannen wordt per wet vastgelegd omdat één dronken koning zich gekrenkt voelt. De verteller laat het belachelijke daarvan voor zich spreken.

Vasti verdwijnt uit het verhaal. Zij betaalt een hoge prijs. Maar het boek dat haar opvolgster Ester tot redster van haar volk maakt, begint niet toevallig met een vrouw die nee zegt tegen een man die haar als bezit wil tonen.

Hier ligt de grens die in deel 4 al werd getrokken. 1 Petrus vraagt van de vrouw een houding die: zonder zich door enige schrik te laten beangstigen (3:6). Waar angst de toon zet, is de voorwaarde voor elke vorm van overgave weggevallen. Wat dan van een vrouw gevraagd wordt, heeft met de tekst niets meer te maken.

Ook Paulus laat een opening. Als de ongelovige partner wil scheiden, laat hem dan gaan: de broeder of zuster is in zulke gevallen niet gebonden, en God heeft ons geroepen tot vrede (1 Korinthiërs 7:15). Vrede wordt hier hoger gesteld dan het in stand houden van een vorm.

Waar geweld is, lichamelijk of in woorden, met dreigementen of met controle over geld en contacten, geldt niets van wat in deze serie over onderschikking gezegd is. Dan gaat het eerst om veiligheid. In Nederland is Veilig Thuis dag en nacht bereikbaar via 0800-2000, ook voor wie twijfelt of het ‘erg genoeg’ is.

Wat het systeem vraagt

Een huwelijk is meer dan twee mensen. Achter ieder van hen staat een familie, met haar eigen geschiedenis van wie bleef, wie ging, wie wachtte en wie zweeg. Stilstand in een relatie is vaak ook een loyaliteit. Een man die niet beweegt, staat soms nog naast een vader die ook nooit bewoog. Een vrouw die jarenlang wacht, wacht soms zoals haar moeder en grootmoeder wachtten. Het patroon voelt als eigen keuze, maar wordt gedragen door wat vóór hen kwam.

De eerste beweging die het systeem vraagt, is erkennen wat er is. Niet wat er zou moeten zijn, niet wat er was in het begin, maar dit: hij beweegt niet, zij wacht. Zolang een van beiden vecht tegen de werkelijkheid zoals die is, gaat alle kracht in dat gevecht zitten. Wie erkent, legt zich nog niet neer bij wat er is; pas op die grond kan iets anders beginnen.

De tweede beweging is de eigen plaats innemen. Waar de man zijn plaats leeg laat, schuift de vrouw er vaak naartoe: zij draagt, plant, regelt, beslist. Dat lijkt op het handelen van Abigaïl, maar wie het jarenlang doet, raakt de eigen plaats kwijt. Zij wordt de moeder van haar man, of zijn leidinggevende, en het verlangen tussen hen dooft. Haar eigen plaats innemen betekent soms juist iets laten liggen wat hij hoort te dragen, en verdragen dat het een tijd niet gebeurt.

De derde beweging betreft geven en nemen. Een relatie blijft levend zolang ieder geeft en ieder neemt. Wie alleen geeft, maakt de ander klein, omdat die nooit iets terug kan doen. Een vrouw die blijft geven aan een man die niets teruggeeft, houdt de onbalans in stand die zij wil doorbreken. Soms is het zwaarste wat zij kan doen: ophouden met geven en kijken of hij gaat bewegen.

Wat een relatie dan doormaakt, kan aanvoelen als een ineenstorting. Het oude evenwicht, hoe scheef ook, valt weg. Uit de ontwikkelingspsychologie is bekend dat zo’n desintegratie de voorwaarde kan zijn voor een hoger niveau van ordening, als beide partners de spanning durven doorstaan. Liefde die door de crisis heen gaat, raakt de oude wonden aan. Juist daar ligt de mogelijkheid dat zij helen, in plaats van opnieuw te worden afgedekt.

In de taal van polariteit betekent dit: wanneer het mannelijke inzakt, is de verleiding voor het vrouwelijke om zelf mannelijk te worden. Daarmee verdwijnt de spanning helemaal. De andere weg is moeilijker. Zij blijft in haar eigen kracht, laat zien wat zij verlangt zonder te eisen, en durft het gemis te laten bestaan. Een man die werkelijk aanwezig is, reageert op een vrouw die in haar eigen pool staat. Een man die dat niet kan, wordt in die beweging zichtbaar.

Hoe lang

De vraag die overblijft, is de vraag die vrouwen en mannen in de praktijk het meest stellen: hoe lang? Hoe lang wacht je, hoe lang geef je, wanneer is het genoeg?

De teksten geven daar geen getal voor. Abigaïl wacht één nacht, tot haar man nuchter is. Hosea spreekt van vele dagen. Paulus laat de ander gaan als die zelf vertrekt. Vasti zegt één keer nee en draagt de gevolgen. Elk verhaal staat in een eigen situatie, en geen ervan laat zich vertalen naar een regel voor alle huwelijken.

Wat de verhalen wel gemeen hebben: geen van de mensen die handelen, wacht op toestemming van degene die stilstaat. Abigaïl vertelt het Nabal achteraf. Hosea stelt de voorwaarde zelf. Vasti vraagt niemand. Ieder maakt de eigen beweging, en laat de ander verantwoordelijk voor de zijne.

Of de ander daarna beweegt, ligt buiten hun macht. Soms gebeurt het: het zenuwstelsel van de terugtrekkende registreert dat het protest is opgehouden, en komt voorzichtig dichterbij. Soms verstijft het hart, zoals bij Nabal. Soms gaat de ander weg. De tekst van Efeziërs belooft niet dat liefde altijd beantwoord wordt. Hij vraagt alleen dat ieder afzonderlijk doet wat hem of haar gevraagd is.

Wanneer het genoeg is, kan alleen het geweten zeggen, in gesprek met God en met mensen die het huwelijk van dichtbij kennen. Dat antwoord ligt niet in een tekst, en evenmin in een artikel als dit. LEES OOK: te-laat en relatieproblemen-oplossen-als-het-nog-niet-te-laat-is