1 Petrus 3 en Sara – 4. serie Onderschikking en overgave

Homoiōs – in de voetsporen van wie onrecht leed
Het hoofdstuk begint met een woord dat terugwijst: homoiōs, evenzo, op dezelfde manier (1 Petrus 3:1). Op dezelfde manier als wat?

Daarvoor staat een lange passage over slaven die onder harde meesters leven (2:18–25). Petrus vraagt hun niet om terug te slaan. Hij wijst op Christus, die leed terwijl Hij geen zonde deed, die niet terugschold toen Hij werd uitgescholden, die niet dreigde toen Hij leed (2:22–23). En hij gebruikt een opvallend woord: Christus heeft u een hypogrammos nagelaten, opdat u zijn voetsporen zou volgen (2:21). Hypogrammos is het voorbeeldschrift waarover een kind leert schrijven: de letters staan er al, en het kind trekt ze na.

Daarna: homoiōs, evenzo, de vrouwen. De onderschikking die hier van vrouwen gevraagd wordt, staat in de schaduw van het lijden van Christus. Petrus heeft vrouwen in een moeilijke positie voor ogen.

Dat blijkt uit de volgende zin: opdat, als sommigen het woord ongehoorzaam zijn, zij door de wandel van hun vrouwen zonder woord gewonnen worden. Het gaat om vrouwen wier man het geloof niet deelt. Er zit een woordspel in: wie de logos weigert, het Woord, wordt gewonnen aneu logou, zonder woord.

In de Grieks-Romeinse wereld was dat een explosieve situatie. Plutarchus schrijft in zijn huwelijksadviezen dat een vrouw de goden van haar man hoort te vereren en de deur moet sluiten voor vreemde godsdiensten. Een vrouw die christen werd zonder haar man, had dus al iets gedaan wat in die cultuur als ongehoorzaam gold. In het diepste, haar geloof, had ze zich niet aan hem onderschikt.

Daar ligt de spanning van deze tekst. Haar geloof hoeft ze voor haar man niet op te geven. Petrus vraagt haar om binnen het huwelijk, in alles behalve dat ene, zo te leven dat haar man iets ziet wat hij met woorden nooit had willen horen. Haar onderschikking is hier de vorm van een vrouw die in het belangrijkste haar eigen weg al is gegaan.

De verborgen mens van het hart

Dan zet Petrus twee soorten schoonheid tegenover elkaar. De ene is uiterlijk: gevlochten haar, gouden sieraden, kostbare kleding. Het woord daarvoor is kosmos, versiering, waar ons woord cosmetica van komt. De andere is de verborgen mens van het hart, in het onvergankelijke van een zachtmoedige en stille geest, die kostbaar is in de ogen van God (3:3–4).

De verborgen mens van het hart. Ieder mens draagt een binnenmens die van buiten niet zichtbaar is. Petrus vraagt de vrouw om dat verborgen deel te laten stralen, niet haar uiterlijk.

De twee eigenschappen van die binnenmens worden vaak gelezen als passief: stil en meegaand. De woorden zeggen iets anders.

Praus, zachtmoedig, is het woord dat Jezus voor zichzelf gebruikt: Ik ben zachtmoedig en nederig van hart (Matteüs 11:29). In de Griekse vertaling van de Tenach is het het woord voor Mozes: de man Mozes was zeer zachtmoedig, meer dan alle mensen op aarde (Numeri 12:3). In het gewone Grieks werd het gebruikt voor een paard dat getemd is: al zijn kracht is er nog, maar ze is in toom. Praus is kracht die zich beheerst. Het is ook een vrucht van de Geest voor iedereen (Galaten 5:23).

Hēsychios, stil, betekent innerlijke rust, een stilte die van binnen komt. Het is het woord waar de oosterse mystiek later een hele traditie op bouwde, het hesychasme: het gebed van het hart, de stilte waarin de ziel God ontmoet. In 1 Timotheüs 2:2 wordt het van alle gelovigen gevraagd: een rustig en stil leven.

Die geest is polyteles voor God, zeer kostbaar. Hetzelfde woord gebruikt Marcus voor de nardusolie die een vrouw over het hoofd van Jezus uitgiet, terwijl de omstanders mopperen over de verspilling (Marcus 14:3). Wat de wereld als weinig waard beschouwt, is voor God van grote prijs.

In de taal van de dieptepsychologie zou je zeggen: Petrus vraagt de vrouw om vanuit haar kern te leven, niet vanuit haar persona, het masker dat zij naar buiten draagt. Die kern is stil omdat ze rust in zichzelf en in God, en die stilte is van een andere orde dan de stilte van iemand die monddood is gemaakt. Juist een vrouw die zo in zichzelf rust, kan een man zonder woorden raken.

Sara – ‘mijn heer’ in een lach

Dan noemt Petrus een voorbeeld: zoals Sara Abraham gehoorzaamde en hem heer noemde (3:6). Dit is de enige plaats in het Nieuwe Testament waar het woord gehoorzamen, hypakouō, met een vrouw en haar man verbonden wordt.

Waar noemt Sara Abraham heer? In de hele Thora maar één keer. Drie mannen bezoeken Abraham bij de eiken van Mamre en zeggen dat Sara over een jaar een zoon zal hebben. Sara staat achter de tentopening en luistert. Dan staat er: en Sara lachte in zichzelf en zei: nu ik versleten ben, zou ik nog genot hebben, en mijn heer is oud (Genesis 18:12).

Dat is de plek. Sara zegt adonie, mijn heer, niet tegen Abraham maar binnensmonds, in zichzelf, terwijl ze lacht om een belofte die ze niet gelooft. En waar ze aan denkt, is edna, genot. Dat woord heeft dezelfde stam als Éden, de hof van de verrukking. Een oude vrouw lacht bij de gedachte dat zij en haar oude man nog lichamelijk van elkaar zouden kunnen genieten.

Het enige moment waarop Sara haar man ‘heer’ noemt, is dus een moment van ironie, van twijfel, en van een verlangen naar Eden dat ze al had opgegeven. Van gehoorzaamheid is in die scène niets te zien. Petrus, of de joodse uitleg die hij kende, maakte er een voorbeeld van eerbied van. De oorspronkelijke tekst is veel menselijker.

Wat daarna gebeurt, is nog opmerkelijker. God vraagt Abraham: waarom lacht Sara en zegt zij: zou ik werkelijk nog baren, nu ik oud ben? (18:13). God herhaalt haar woorden, maar verandert ze. Sara zei: mijn heer is oud. God zegt tegen Abraham: zij zei, ik ben oud. De rabbijnen zagen het (Talmoed Jevamot 65b): God veranderde de woorden omwille van de vrede in huis, sjalom bajit. Hij wilde niet dat Abraham zou horen dat zijn vrouw hem oud vond.

Rondom het enige ‘mijn heer’ van Sara staat dus een God die het huwelijk beschermt, die liever een woord verandert dan een man te kwetsen of een vrouw te verraden. En het kind dat geboren wordt, heet Jitschaq, hij lacht. De lach die in twijfel begon, wordt de naam van de belofte.

Sjema bekolah – luister naar haar stem

Het Hebreeuws heeft geen apart woord voor gehoorzamen. Er is sjama, שמע, horen. Wie werkelijk hoort, doet wat hij hoort. Sjema Jisraël, hoor Israël, is de kern van het joodse geloof. Het Griekse hypakouō is daar een letterlijke weergave van: hypo-akouō, onder-horen, horen tot in je daden.

Als Petrus zegt dat Sara Abraham gehoorzaamde, moet de vraag dus zijn: wie hoort in Genesis naar wie? Het antwoord is verrassend. De uitdrukking ‘horen naar de stem van je vrouw’, sjama lekol isjto, komt drie keer voor, en telkens is het de man die naar de vrouw hoort.

De eerste keer is na de val. God zegt tegen Adam: omdat je naar de stem van je vrouw hebt gehoord en van de boom hebt gegeten (Genesis 3:17). Hier is het horen een fout.

De tweede keer is bij Hagar. Sara heeft geen kinderen en stelt voor dat Abram haar slavin neemt. En Abram hoorde naar de stem van Sarai (Genesis 16:2). Het loopt slecht af: jaloezie, verdrijving, een vrouw die met een kind de woestijn in vlucht.

De derde keer is het God zelf die het zegt. Sara wil dat Hagar en Ismaël weggaan. Abraham vindt dat verschrikkelijk. Dan zegt God: alles wat Sara tegen je zegt, luister naar haar stem (Genesis 21:12). De enige keer dat God in de Thora iemand opdraagt om naar zijn huwelijkspartner te luisteren, is het de man die moet luisteren naar zijn vrouw.

Rasji tekent bij dat vers aan, in navolging van een oude midrasj: hieruit leren we dat Abraham ondergeschikt was aan Sara in profetie. Zij zag iets wat hij niet zag.

En de keer dat Sara wel naar Abraham luisterde? In Egypte, en later in Gerar, vraagt Abraham haar om te zeggen dat ze zijn zus is, omdat hij bang is dat men hem anders zal doden om haar (Genesis 12:13 en 20:2). Sara doet het. Ze wordt in het huis van de farao opgenomen, en later in dat van koning Abimelech. Het is God die haar eruit haalt, met plagen en met een droom. Haar gehoorzaamheid aan Abraham bracht haar in gevaar; Gods ingrijpen redde haar.

Het hele beeld van horen en gehoorzamen in het verhaal van Abraham en Sara is dus veel rijker dan Petrus’ korte zin. Hier wordt niet alleen van de vrouw iets gevraagd. Het horen gaat in twee richtingen, en waar God het expliciet gebiedt, gaat het van de man naar de vrouw.

Zonder vrees

De zin over Sara loopt door: van wie u dochters geworden bent, als u goed doet en u door geen enkele schrik laat beangstigen (3:6).

Ptoēsis is schrik, paniek, de plotselinge angst die je lichaam overvalt. Petrus haalt de woorden uit Spreuken 3:25, in de Griekse vertaling: ou phobēthēsē ptoēsin epelthousan – je zult niet vrezen voor een schrik die over je komt. De onderschikking die hij van de vrouwen vraagt, moet gebeuren zonder angst. Wie zich onderschikt uit vrees, doet iets anders dan wat hier staat.

De neurobiologie kent een reactie op dreiging die naast vechten, vluchten en bevriezen staat: de onderwerpingsreactie, in het Engels soms fawn genoemd. Een mens die zich bedreigd voelt door iemand van wie hij afhankelijk is, gaat zich aanpassen, pleasen, meegeven, om de ander gunstig te stemmen. Van buiten lijkt het op onderschikking. Van binnen is het overleven. Het zenuwstelsel staat in de alarmstand, en de zachtheid die naar buiten zichtbaar is, is een schild.

Die reactie wordt vaak vroeg aangeleerd, in een gezin waar een kind de stemmingen van een ouder moest lezen om veilig te blijven. In een huwelijk kan ze er later uitzien als een volgzame vrouw. Maar uit die volgzaamheid groeit geen intimiteit. Een vrouw die zich aanpast uit angst, kan zich niet werkelijk geven, want ze is er zelf niet bij. Overgave vraagt een zenuwstelsel dat zich veilig weet.

Petrus maakt hier dus zelf een grens. Een vrouw die bang is voor haar man, kan zich niet op deze tekst laten aanspreken om te blijven buigen. De tekst vraagt iets wat alleen kan als de angst er niet is. Wie in een huwelijk leeft waar angst de toon zet, heeft eerst veiligheid nodig, geen oproep tot onderschikking.

En er is nog iets. Het eerste wat Adam na de val zegt, is: wa’ira, ik werd bang (Genesis 3:10). Vrees is de eerste vrucht van de breuk. Een onderschikking zonder vrees wijst terug naar een verhouding van vóór de val. In de woorden van Johannes: vrees is niet in de liefde, maar de volmaakte liefde drijft de vrees uit (1 Johannes 4:18).

De tijd waarin het klonk

1 Petrus is gericht aan christenen verspreid over het noorden en midden van Klein-Azië: Pontus, Galatië, Kappadocië, Asia en Bithynië (1:1). De brief noemt hen paroikoi en parepidēmoi, vreemdelingen en bijwoners (2:11). Dat kan letterlijk zijn bedoeld, mensen zonder burgerrecht, of geestelijk, mensen die zich in hun eigen stad vreemd zijn gaan voelen. In beide gevallen leefden ze aan de rand. Ze werden belasterd en uitgescholden (4:4, 4:14), niet zozeer door de staat als door buren, familie, de eigen echtgenoot.

Voor een vrouw met een ongelovige man was de positie het kwetsbaarst. In de Grieks-Romeinse moraal hoorde de godsdienst van de vrouw die van haar man te zijn. Een vrouw die ergens anders heen ging bidden, ondermijnde in de ogen van haar omgeving het fundament van het huis. Zij kon verstoten worden, haar kinderen verliezen, haar bestaan kwijtraken.

Wat Petrus haar aanraadt, sluit opvallend aan bij wat ook heidense moralisten van een vrouw verwachtten. Filosofen als Seneca en Plutarchus hekelden vrouwen die met goud en kapsels pronkten. Er circuleerden brieven, op naam van pythagoreïsche vrouwen als Theano en Melissa, waarin jonge vrouwen werd geleerd dat bescheidenheid en een stil karakter hun mooiste sieraad waren. Een heidense man die zijn christelijke vrouw zo zag leven, zag dus een vrouw die voldeed aan het ideaal dat zijn eigen cultuur bewonderde. Daarin lag de strategie: opvallen door een leven dat zelfs zijn eigen maatstaven overtrof.

Ook het beeld van de vrouw als het ‘zwakkere vat’ kwam uit die cultuur. Aristoteles en velen na hem hielden de vrouw voor zwakker van lichaam en van oordeel. Petrus neemt het woord over, maar zet er direct iets naast wat de cultuur niet kende: medeerfgenaam van de genade van het leven. En de joodse traditie kende al een hoge plaats voor Sara. In de verhalen over de aartsvaders die in die tijd rondgingen, was zij een moeder van het volk, de vrouw door wie de belofte kwam. Een joodse lezer die haar naam hoorde, hoorde de naam van een vrouw met wie God sprak.

Kata gnōsin – wat de man gevraagd wordt

Na zes verzen voor de vrouwen volgt één vers voor de mannen. Het is kort, maar het weegt zwaar: mannen, evenzo: woon met uw vrouw samen met inzicht, als met een kwetsbaarder vat; geef haar eer, als medeerfgenamen van de genade van het leven, opdat uw gebeden niet verhinderd worden (3:7).

Ook de man krijgt homoiōs: evenzo. Ook hij staat in de voetsporen van Christus die leed.

Samenwonen naar kennis. Gnōsis is het woord voor kennen, het Griekse woord dat de Septuaginta gebruikt waar het Hebreeuws jada zegt, het kennen dat in Genesis ook het intieme kennen tussen man en vrouw is. De man moet zijn vrouw kennen. Niet in algemene termen, maar haar: wat zij nodig heeft, waar zij kwetsbaar is, wat haar raakt.

Een kwetsbaarder vat. Het woord heeft veel kwaad bloed gezet, maar het zegt niets over verstand, karakter of geestelijke waarde. Skeuos is een vat, een kruik, een lichaam. Het gaat over fysieke kwetsbaarheid, in een wereld waar vrouwen in het huwelijk lichamelijk en juridisch kwetsbaar waren. Wie de sterkere is, moet daar rekening mee houden. Het is een verplichting, geen vrijbrief.

En direct daarna: synklēronomoi, medeerfgenamen. In het diepste, de genade van het leven, is er geen verschil. Wat de vrouw erft, erft zij samen met hem, niet via hem. Kwetsbaarheid en gelijkwaardigheid staan in één zin naast elkaar.

En dan de reden: opdat uw gebeden niet verhinderd worden. Enkoptō betekent insnijden, de weg afsnijden, blokkeren. Hoe een man met zijn vrouw omgaat, bepaalt of zijn gebed nog doorkomt. Zijn verhouding met God loopt via zijn verhouding met haar.

De Talmoed zegt hetzelfde op een andere manier: een man moet altijd zorgvuldig zijn in het eren van zijn vrouw, want zegen is er in zijn huis alleen omwille van zijn vrouw (Bava Metsia 59a). Waar de vrouw geen eer krijgt, verdwijnt de zegen. Waar de man zijn vrouw niet kent, stokt zijn gebed.

Samen met Sara, met de sjema bekolah en met de belofte die God tegen alle verwachting in liet uitkomen, laat 1 Petrus 3 een beeld zien dat ingewikkelder is dan de eerste lezing doet vermoeden. Van de vrouw wordt een overgave gevraagd die alleen kan zonder angst. Van de man een kennen dat zo diep gaat dat zijn verhouding met God ervan afhangt. Wat er gebeurt als een van beiden dat niet doet, laat Petrus open. De teksten in deel 5, die over de gemeente gaan, maken het niet eenvoudiger.