Het lichaam dat zich niet kan openen – 9. Onderschikking en overgave

Ik werd bang en verborg mij
De eerste woorden die de mens na de breuk tegen God zegt, beschrijven een lichaam. Et qolecha samati bagan wa’ira ki eirom anochi wa’echavè – ik hoorde uw stem in de tuin, en ik werd bang, want ik ben naakt, en ik verborg mij (Genesis 3:10). Horen, bang worden, zich naakt weten, zich verbergen. Vier bewegingen, en geen ervan is een besluit.

Het woord voor naakt is in die zin veranderd. In Genesis 2:25 waren zij aroemmim, naakt en zonder schaamte. Vanaf 3:7 staat er een andere vorm: eirom. Dezelfde stam, maar elders in de Bijbel is dat het woord voor de naaktheid van wie alles kwijt is: de ballingschap, de armoede, het verlaten kind in Ezechiël 16. Het lichaam is hetzelfde gebleven. De ervaring ervan is omgeslagen van openheid naar blootstelling.

Wat de mens in de tuin doet, doet elk menselijk lichaam nog steeds, ruim voordat het bewustzijn erbij komt. Het zenuwstelsel tast voortdurend de omgeving af op veiligheid en gevaar. Dat gebeurt in fracties van een seconde, onder de drempel van het denken: een toon in een stem, een blik, een beweging aan de rand van het gezichtsveld. Wordt er veiligheid waargenomen, dan ontspant het lichaam. De ademhaling zakt, de stem krijgt kleur, het gezicht wordt beweeglijk, het lichaam kan zich naar een ander toe wenden.

Wordt er gevaar waargenomen, dan schakelt het lichaam om. Eerst naar mobilisatie: vechten of vluchten, met een versnelde hartslag en gespannen spieren. Is vechten of vluchten niet mogelijk, dan volgt een oudere reactie: bevriezen, wegzakken, verdoven. Zo houdt een dier zich dood als het gegrepen is. Geen van deze reacties wordt gekozen. Ze worden ingezet door een lichaam dat probeert te overleven.

Daar ligt de reden waarom overgave niet bevolen kan worden. Openen, ontspannen, je naar de ander toe wenden: dat zijn bewegingen die alleen mogelijk zijn in de toestand van veiligheid. Een lichaam dat gevaar waarneemt, kan ze niet maken, hoe graag de persoon het ook wil. Wie van een vrouw vraagt dat zij zich overgeeft, terwijl haar lichaam zich niet veilig weet, vraagt iets wat haar zenuwstelsel niet kan uitvoeren. Ook God dwingt de mens in de tuin niet tevoorschijn. Hij vraagt: ajekka, waar ben je?

Wat het lichaam onthoudt

De waarneming van veiligheid en gevaar is niet in elk lichaam gelijk afgesteld. Zij wordt gekalibreerd in de eerste jaren van het leven, lang voordat een kind woorden heeft. Wat een kind in die tijd meemaakt, wordt niet opgeslagen als herinnering aan een gebeurtenis. Het wordt opgeslagen als een manier van reageren: een spanning in de schouders, een adem die stokt, een buik die zich samentrekt.

Het geheugen dat hier werkt, heet impliciet of lichamelijk. Het onthoudt geen verhaal maar een verwachting. Een kind dat herhaaldelijk huilde zonder dat iemand kwam, leert dat roepen geen zin heeft. Een kind dat werd overspoeld door de onrust van een ouder, leert de eigen onrust in te slikken. Een kind dat alleen gezien werd als het zich aanpaste, leert zich aan te passen voordat iemand iets vraagt. Geen van die kinderen kan later vertellen wanneer het dat leerde. Het lichaam weet het wel.

In de volwassen liefde wordt dat geheugen aangesproken als nergens anders. Nergens komt een ander zo dichtbij, nergens is het lichaam zo afhankelijk van wat de ander doet. Een toon van de partner die lijkt op de toon van een vader, een stilte die lijkt op de stilte van een moeder, en het lichaam reageert op het oude gevaar alsof het nu plaatsvindt. De persoon zelf merkt alleen dat zij verstijft, dat hij zich ineens ver weg voelt, en weet niet waarom.

Psalm 139 beschrijft het lichaam als iets wat geweven is: tesukkeni beveten immi, u hebt mij geweven in de schoot van mijn moeder (139:13). Wat in die eerste jaren in het weefsel is gekomen, zit er niet als een fout in. Het was een antwoord op wat er toen was, en het heeft een kind geholpen te overleven. Maar het weefsel dat toen beschermde, kan later de liefde in de weg staan.

Vrees en schrik

1 Petrus 3:6 vraagt van vrouwen dat zij goed doen. Het werkwoord is phobeomai, vrezen, maar het lijdend voorwerp is opvallend: ptoēsis. Dat woord staat voor schrik, paniek, het fladderen van een opgejaagd dier. In de Griekse vertaling van Spreuken 3:25 staat het voor de plotselinge verschrikking die over iemand heen valt. Petrus vraagt niet dat een vrouw nergens bang voor is. Hij vraagt dat zij zich niet laat overmeesteren door de schrik.

Dat onderscheid sluit nauw aan bij wat over het zenuwstelsel bekend is. Elk mens heeft een bandbreedte waarbinnen spanning te verdragen is. Binnen die bandbreedte kan iemand angst voelen en toch blijven denken, voelen, spreken en zich verbinden. Daarbuiten neemt het lichaam het over: het slaat op hol in vechten of vluchten, of zakt weg in bevriezing. Angst binnen de bandbreedte is een signaal. Schrik daarbuiten is een toestand die de persoon zelf niet meer stuurt.

Het duidelijkste beeld van overgave met angst binnen de bandbreedte staat in Getsemane. Jezus zegt: perilypos estin hē psychē mou heōs thanatou – mijn ziel is bedroefd tot stervens toe (Matteüs 26:38). Lukas schrijft dat zijn zweet werd als druppels bloed (22:44). Het lichaam is in nood. En toch zegt hij: niet wat ik wil, maar wat u wilt. De overgave wordt mogelijk doordat de angst gevoeld kan worden zonder dat zij het overneemt. En Jezus vraagt daarbij om nabijheid: blijf hier en waak met mij.

Daarmee wordt de voorwaarde van Petrus preciezer. Een vrouw hoeft niet zonder angst te zijn om zich te kunnen geven. Maar zij moet zich binnen haar bandbreedte kunnen bevinden. Een relatie waarin zij voortdurend daarbuiten wordt geduwd, door dreiging, minachting of onvoorspelbaarheid, maakt overgave lichamelijk onmogelijk. Wat er dan op overgave lijkt, is iets anders.

Haar lichaam

Van buiten zijn overgave en onderwerping soms nauwelijks te onderscheiden. Een vrouw volgt haar man, stemt in, geeft toe, laat zich leiden. Van binnen zijn het twee tegengestelde toestanden van het lichaam.

Onderwerping ontstaat in de toestand van gevaar. Als vechten of vluchten niet mogelijk is, kan een mens ook proberen het gevaar af te wenden door het te sussen: instemmen, behagen, de wensen van de ander raden voordat ze zijn uitgesproken. Het lichaam staat dan op scherp, ook als het gezicht glimlacht. De ademhaling blijft hoog, de spieren blijven gespannen, de aandacht is volledig gericht op de stemming van de ander. Er is geen ruimte om te voelen wat zij zelf wil, omdat die vraag te gevaarlijk is. Op de lange termijn leidt dat tot uitputting, en vaak tot klachten waarvoor geen arts een verklaring vindt.

Overgave ontstaat in de toestand van veiligheid. Het lichaam ontspant, de adem zakt naar de buik, de aandacht kan naar binnen én naar de ander tegelijk. Zij voelt wat zij wil, en kiest ervoor zich te openen. Dat is wat het mediale hypotassō veronderstelt: een zelf dat zichzelf ordent. Een vrouw in onderwerping ordent zich niet. Zij wordt geordend door haar eigen angst.

Het lastige is dat een vrouw die als kind leerde zich aan te passen, het verschil zelf vaak niet voelt. Behagen voelt voor haar als liefde, omdat het ooit de enige manier was om liefde te houden. Zij zegt ja, terwijl haar lichaam nee zegt, en merkt het pas aan de vermoeidheid na afloop, aan het verdwijnen van haar verlangen, aan een onverklaarbare woede die plotseling opvlamt. Het lichaam houdt de rekening bij die zij zelf niet bijhoudt.

De weg naar werkelijke overgave loopt daarom vaak eerst door het tegendeel: leren nee te zeggen, leren voelen waar de grens ligt, leren dat het lichaam niet in gevaar is als zij de ander teleurstelt. Pas een vrouw die nee kan zeggen, kan werkelijk ja zeggen. Voor wie haar leven lang ja zei uit angst, kan de eerste nee een daad van grote moed zijn, en voor haar omgeving verwarrend. Wat lijkt op een stap weg van de overgave waarover de teksten spreken, is er vaak de voorwaarde voor.

Zijn lichaam

Van de man vragen de teksten iets wat minstens zo lichamelijk is: zichzelf overleveren (Efeziërs 5:25), en koesteren, warm houden zoals een vogel op het nest (5:29). Beide vragen een lichaam dat aanwezig kan blijven als het spannend wordt. Juist daar gaat het bij veel mannen mis, op twee manieren die met dezelfde overlevingsreacties te maken hebben.

De eerste is bevriezen. Een man voelt de onvrede van zijn vrouw, of haar verdriet, of haar vraag, en zijn lichaam zakt weg. Hij wordt stil, vlak, onbereikbaar. Van buiten lijkt het onverschilligheid; zij ervaart het als verlating. Van binnen is het vaak het omgekeerde: een overweldiging die zo groot is dat het lichaam de stekker eruit trekt. Veel van die mannen hebben als jongen geleerd dat er voor hun eigen emoties geen plaats was, of dat zij verantwoordelijk waren voor de emoties van hun moeder. Het lichaam heeft daaruit geconcludeerd dat de emoties van een vrouw gevaarlijk zijn.

De tweede is vechten. Een man voelt dezelfde dreiging, maar zijn lichaam schiet in de mobilisatie: hij wordt luid, dwingend, controlerend, wil het gesprek winnen of het onderwerp afsluiten. Ook dat kan van buiten op kracht lijken. In werkelijkheid is het een lichaam in alarm, dat de ander probeert te beheersen omdat het zichzelf niet kan reguleren. Het masjal van Genesis 3:16, het heersen, is vaak precies dit: een overlevingsreactie die zich voordoet als leiderschap.

Onder beide reacties ligt vaak schaamte. Schaamte is het affect dat de mens in de tuin zich deed verbergen, en lichamelijk is zij herkenbaar: de blik die wegdraait, het hoofd dat zakt, het lichaam dat zich klein wil maken. Bij mannen wordt schaamte vaak omgezet, in terugtrekking of in woede, omdat zij zich zo kwetsbaar maakt dat het lichaam haar niet kan verdragen. Een man die zich schaamt dat hij niet weet wat hij met de tranen van zijn vrouw moet, kan zich terugtrekken of uitvallen, en zal in beide gevallen niet zeggen wat er werkelijk in hem omgaat.

Zichzelf geven, zoals Efeziërs vraagt, kan alleen een lichaam dat bij zichzelf kan blijven terwijl de ander lijdt. Koesteren vraagt een lichaam dat warmte kan geven zonder zelf te bevriezen of te ontploffen. Dat is het mannelijke zoals de teksten het beschrijven: aanwezigheid die blijft, ook als het moeilijk wordt. Het is iets wat een man kan leren. Maar het begint met het herkennen van wat zijn lichaam doet voordat hij iets besluit.

Waar een lichaam opnieuw leert

Wat in de eerste jaren werd ingeweven, ligt niet voor altijd vast. Het zenuwstelsel blijft het hele leven veranderbaar, al gaat dat trager dan in de kindertijd en vraagt het herhaling. In het onderzoek naar hechting is een begrip ontstaan voor wat er gebeurt als iemand die onveilig gehecht raakte, later toch veiligheid ontwikkelt: verdiende veiligheid. Inzicht alleen brengt haar niet; zij groeit uit ervaringen die het lichaam herhaaldelijk iets anders leren dan wat het verwachtte.

De relatie is daarvoor de krachtigste plek, juist omdat zij de oude wond het sterkst aanraakt. Elke keer dat een vrouw verstijft en haar man niet terugtrekt maar blijft, leert haar lichaam een klein beetje dat nabijheid niet hoeft te eindigen in verlating. Elke keer dat een man wegzakt en zijn vrouw niet aanvalt maar wacht tot hij terugkomt, leert zijn lichaam dat haar emoties hem niet hoeven te overspoelen. Het gaat om kleine momenten, en om veel ervan.

Daarvoor is nodig dat ieder het eigen lichaam leert lezen. Merken dat de schouders omhoog gaan, dat de adem stokt, dat de aandacht vernauwt. Dat benoemen, eerst voor zichzelf, later ook naar de ander: ik merk dat ik wegzak, ik heb even nodig. Wie zijn lichaam kan lezen, wordt er minder door overgenomen. En wie de reactie van de ander herkent als een oude reactie van een lichaam in nood, hoeft haar minder persoonlijk op te vatten.

In de intimiteit komt alles boven wat in de vroegste relaties niet heel werd. Dat is wat de liefde zo moeilijk maakt, en tegelijk wat haar tot een weg maakt. De partner kan de oude wond niet helen; hij heeft haar niet veroorzaakt en kan haar niet ongedaan maken. Maar hij kan aanwezig zijn op het moment dat zij openligt. Die aanwezigheid, zonder te repareren en zonder weg te lopen, is wat het lichaam als kind niet kreeg.

In de taal van polariteit is dat de gave van het mannelijke aan het vrouwelijke: een aanwezigheid die niet wankelt, waarin haar lichaam kan ontspannen. En de gave van het vrouwelijke aan het mannelijke is een openheid die zijn aanwezigheid ontvangt en hem laat voelen dat hij ertoe doet. Geen van beide kan worden afgedwongen. Een vrouw kan niet besluiten zich veilig te voelen, en een man kan niet besluiten niet meer te bevriezen. Beiden kunnen wel besluiten te blijven oefenen.

Wat niet van jou is

Niet alles wat een lichaam draagt, komt uit het eigen leven. In families worden gevoelens doorgegeven die nooit gevoeld mochten worden. Een grootmoeder die haar angst voor mannen nooit heeft kunnen uitspreken. Een moeder die haar verdriet wegslikte omdat er geen tijd voor was. Een vader die zijn eigen vader nooit heeft kunnen vergeven. Kinderen voelen zulke onuitgesproken lasten feilloos aan, en dragen ze mee uit loyaliteit, vaak zonder het te weten.

Zo kan een vrouw in haar lichaam een angst dragen die groter is dan haar eigen geschiedenis verklaart. Zij verstijft bij een man die haar nooit iets heeft aangedaan, en begrijpt zelf niet waarom. En een man kan een schuld voelen tegenover vrouwen die hij niet heeft veroorzaakt, en zich daarom terugtrekken voordat hij iets kan beschadigen. Wat in het systeem niet is erkend, zoekt een plek in een lichaam van de volgende generatie.

Een kind dat de last van een ouder op zich neemt, stapt bovendien uit zijn plaats. Het wordt de trooster, de partner, de beschermer van wie het eigenlijk had moeten beschermen. Een meisje dat de emotionele steun van haar moeder werd, heeft als volwassen vrouw vaak grote moeite om iets van een man te ontvangen: zij is gewend te dragen, niet gedragen te worden. Een jongen die zijn moeder moest beschermen tegen zijn vader, heeft als man vaak moeite met de eigen kracht, omdat kracht in zijn lichaam verbonden is met het gevaar dat hij moest afweren.

De beweging die hier helend kan zijn, is innerlijk: teruggeven wat niet van jou is. In een opstelling of in een innerlijk gebaar zeggen tegen een ouder of grootouder: dit is van jou, ik laat het bij jou, en ik neem het leven dat ik van je kreeg. Dat gebeurt niet met het hoofd. Mensen die zo’n beweging maken, beschrijven vaak iets lichamelijks: een adem die dieper gaat, een gewicht dat van de schouders valt, warmte in de buik.

Wie de ouders kan nemen zoals ze waren, met wat zij gaven en wat zij niet konden geven, krijgt ook toegang tot de eigen kracht. Het vijfde gebod gebruikt voor eren het werkwoord kabbed: gewicht geven. Wie de ouders hun gewicht teruggeeft, hoeft hun last niet meer te dragen. Pas dan is er in het lichaam ruimte om te geven en te ontvangen in een relatie die van henzelf is.

Wat open blijft

Niet elk lichaam kan binnen een relatie leren wat het als kind niet leerde. Waar sprake was van ernstig of langdurig trauma, misbruik of geweld, is de wond vaak te diep om door twee partners alleen te worden gedragen. De partner raakt dan zelf overspoeld, of wordt onbedoeld deel van het oude patroon. Daar is gespecialiseerde hulp nodig, die met het lichaam werkt en niet alleen met het verhaal. Wie dat nodig heeft, laat de relatie niet in de steek door die hulp te zoeken.

Ook met hulp blijft onzeker hoeveel verandert. Een lichaam kan veel leren, maar sommige reacties blijven, in zwakkere vorm, een leven lang. Een vrouw die zich jarenlang aanpaste, zal misschien altijd een moment nodig hebben voordat zij weet wat zij zelf wil. Een man die als jongen leerde te bevriezen, zal misschien altijd even wegzakken voordat hij terug kan komen. De vraag is dan minder of het verdwijnt, en meer of twee mensen ermee kunnen leven zonder dat het de liefde overneemt.

En er blijft een spanning die dit artikel niet oplost. De teksten vragen overgave en zelfgave alsof het daden zijn die een mens kan verrichten. Het lichaam laat zien dat zij voor een groot deel buiten de wil om ontstaan, in een veiligheid die de mens niet zelf kan maken. Getsemane houdt beide vast: een wil die zich overgeeft, in een lichaam dat bloed zweet. Hoe die twee in een gewoon huwelijk samengaan, wordt per mens en per paar ontdekt, en vaak pas achteraf.