Hooglied: het lied dat Genesis 3:16 terugdraait – 7. Onderschikking en overgave

Ani ledodi
In Hooglied 7:11 staat een zin die ik niet meer kan lezen zonder Genesis 3:16 ernaast te horen. Ik ben van mijn geliefde, en naar mij gaat zijn verlangen.
In Genesis klinkt het zo: Naar je man gaat je verlangen, en hij zal over je heersen.

Leg ik de twee zinnen naast elkaar, dan is elk onderdeel omgekeerd. Het verlangen gaat niet meer van haar naar hem, het gaat van hem naar haar. Haar verlangen wordt zijn verlangen; naar je man wordt naar mij. En de tweede helft van Genesis 3:16 ontbreekt. Waar daar masjal stond, het heersen, staan in het lied twee woorden vóóraan: ani ledodi. Ik behoor mijn geliefde toe.

Tesjoeqa is zeldzaam. Een dichter die juist dit woord kiest, en het met juist deze grammatica laat kantelen, lijkt mij niet toevallig bezig. Het lied kent het vonnis van de tuin. Het spreekt het tegen zonder het te noemen.

Wat ik eerst niet zag: de zin staat er niet alleen. Hij heeft in het lied twee voorgangers, en tussen die drie gebeurt iets. Daar kom ik op terug, want het gebeurt pas na een nacht.

De beginletters van één van die voorgangers (6:3), vormen het woord Elul: alef, lamed, waw, lamed. Zo heet de maand vóór Rosj Hasjana, de maand van inkeer. In de chassidische traditie is het de maand waarin de Koning in het veld is, buiten zijn paleis, bereikbaar voor wie hem tegemoet gaat. De zin van wederzijds toebehoren draagt de naam van de maand van terugkeer.

Sjoevi, sjoevi

Hoofdstuk 7 begint niet bij vers 11. Het begint met een roep: (7:1) Keer terug, keer terug, Sulamit. Vier keer achter elkaar het werkwoord sjoev, de stam van tesjoeva, terugkeer.

Tien verzen later staat tesjoeqa. Ik schrijf de twee woorden onder elkaar, תשוקה en תשובה, en zie dat ze in één letter verschillen. Waar het verlangen een qof heeft, heeft de terugkeer een bet.

De qof is de enige letter van het alfabet, de slotletters niet meegerekend, waarvan de poot onder de regel doorloopt. Hij reikt naar beneden, tot onder de grond waarop de andere letters staan. De bet is aan drie kanten gesloten en naar één kant open: bajit, huis. Met een bet begint de Tora. Een verlangen dat onder de grond trekt, en een terugkeer die een huis wordt, liggen één letter uit elkaar.

Het is verleidelijk hier een beweging in te lezen van begeerte naar inkeer, alsof het lied het verlangen wil bekeren tot iets hogers – hier glijd ik weg. Het lied bekeert het verlangen niet. In 7:11 heet het nog steeds tesjoeqa, met zijn qof, met zijn poot in de diepte. Wat terugkeert is iets anders. De vrouw die in 7:1 geroepen wordt, sjoevi, is in 7:11 degene die spreekt.

In haar naam, Sjoelammiet, klinkt sjalem: heel, ongedeeld. Waar de naam vandaan komt, weet niemand zeker. Maar de vrouw die terugkeert, keert terug als een vrouw die heel is, en pas dan komt het verlangen van de ander haar kant op.

Lecha dodi, netse hasade

Het vers na 7:11 luidt: Kom, mijn geliefde, laten we naar het veld gaan (7:12). Daar, zegt zij, zal ik je mijn liefde geven (7:13).
Ik ga terug naar de tweede plaats waar tesjoeqa staat. In Genesis 4:7 spreekt God tegen Kaïn over de zonde die voor de deur ligt: we’elecha tesjoeqato, we’atta timsjol bo. Naar jou gaat zijn verlangen, maar jij moet over hem heersen. Het is bijna woord voor woord de zin van 3:16, één hoofdstuk verder, nu over iets wat de mens van buiten bespringt. De Statenvertalers lazen het anders. Omdat ‘zonde’ in het Hebreeuws vrouwelijk is, en ‘zijn verlangen’ en ‘over hem’ mannelijk, dachten zij aan Abel, die naar zijn oudere broer zou opzien. Ik volg de lezing van de zonde, omdat de zin 3:16 zo nadrukkelijk herhaalt, en omdat Kaïn een vers later zijn broer doodt.

Het vers daarna breekt af. En Kaïn zei tegen Abel, zijn broer. In de Hebreeuwse tekst volgt niets. Wat Kaïn zei, staat er niet. Dan: en toen zij in het veld waren, stond Kaïn op tegen zijn broer.

De oude vertalingen konden het gat niet laten staan. De Septuagint, de Samaritaanse Pentateuch en de Vulgaat vullen de woorden in die ontbreken: laten we naar het veld gaan.

Na de tweede tesjoeqa in Genesis komen dus de woorden – zwijgend in het Hebreeuws, ingevuld door wie het niet kon verdragen – laten we naar het veld gaan, en in dat veld vloeit het eerste bloed. Na de derde tesjoeqa klinken bijna dezelfde woorden uit de mond van een vrouw, en in dat veld wordt liefde gegeven. Wat Kaïn niet uitsprak, spreekt de bruid uit.

En de deur. In Genesis 4:7 ligt de zonde lapetach, aan de deur, op de loer. In Hooglied 7:14 staat: aan onze deuren liggen allerlei kostelijke vruchten, nieuwe en oude, die ik voor jou heb bewaard. Op de drempel waar in Genesis iets ligt te wachten om te verslinden, ligt in het lied wat zij bewaard heeft om te geven. Een vers eerder geuren de doedaïm, de liefdesappels waarmee Lea in Genesis 30 een nacht met haar eigen man moest kopen. In het lied geuren ze, en niemand betaalt.

Ik heb mijn kleed uitgedaan

Ik slaap, maar mijn hart waakt (5:2). Hij klopt en vraagt haar open te doen. Zij antwoordt: pasjatti et koetonti, ekacha elbasjenna – ik heb mijn kleed uitgetrokken, hoe zou ik het weer aandoen (5:3)?

Koetonet. Het woord staat in Genesis 3:21: God maakt voor de man en de vrouw kleren van huid, en kleedt hen. Het is het laatste wat God voor hen doet voordat zij de tuin uit moeten. In de Tora van Rabbi Meïr, vertelt de midrasj, stond er kotnot or met een alef in plaats van een ajin: kleren van licht (Beresjiet Rabba 20:12). Ook hier scheidt één letter twee werelden.

De vrouw in het lied heeft haar koetonet uitgedaan. Zij is naakt, zoals in de tuin vóór de kleren kwamen. En zij aarzelt. Ik heb mijn voeten gewassen, hoe zou ik ze weer vuilmaken. Hij steekt zijn hand door de opening, haar binnenste raakt in beroering, zij staat op en opent, haar handen druipen van mirre. Wedodi chamaq avar – en mijn geliefde was weg, voorbijgegaan (5:6).

Ik zocht hem en vond hem niet. Ik riep hem en hij gaf geen antwoord.

In Genesis 3 roept God in de tuin: ajekka, waar ben je? De mens antwoordt uit zijn schuilplaats. Hier roept de vrouw, en niemand antwoordt. Het naakt-zijn, het roepen en het verborgen-zijn uit Genesis 3 zijn allemaal in deze nacht aanwezig, maar anders verdeeld: zij is naakt, zij roept, hij is verborgen.

Dan vinden de wachters haar, zij die rondgaan in de stad. Zij slaan haar, verwonden haar, en nemen haar sluier af (5:7). Het lied verzwijgt het niet. Een vrouw die ’s nachts uitgaat om de liefde te zoeken, wordt gewond door wie de muren bewaken.

Pas daarna, in 6:3, staat de tweede van de drie zinnen. In 2:16, vóór deze nacht, zei zij: dodi li wa’ani lo. Mijn geliefde is van mij, en ik ben van hem. Eerst wat van haar is, dan wat zij geeft. Na de nacht draait de volgorde om: Ik ben van mijn geliefde, en mijn geliefde is van mij. En in 7:11 noemt zij zijn bezit niet meer. Zij zegt alleen wie zij is, en dan komt zijn verlangen.

De omkering van Genesis 3:16 gaat dus door een nacht van verlies heen. Het lied laat haar niet terugkeren naar de tuin zonder dat zij eerst de breuk opnieuw heeft doorgemaakt.

Onder de appelboom

Als een appelboom tussen de bomen van het woud, zo is mijn geliefde (2:3). In zijn schaduw verlangde ik te zitten, en ik zat, en zijn vrucht was zoet voor mijn gehemelte.

In Genesis staat een boom in het midden van de tuin. De vrouw ziet dat de vrucht goed is om te eten en een lust voor de ogen (3:6). Zij eet, hij eet, hun ogen gaan open, en zij verbergen zich betoch ets hagan, tussen de bomen van de tuin (3:8). Genesis noemt geen appel; die kwam pas later, via het Latijn, waarin malum zowel appel als kwaad kan betekenen. Maar het lied heeft wel een boom tussen de bomen, en een vrouw die van zijn vrucht eet. Zij verbergt zich niet in zijn schaduw. Zij zit erin.

Helemaal aan het eind keert de boom terug. Onder de appelboom heb ik je gewekt. Daar heeft je moeder met je in weeën gelegen, daar lag zij in weeën die jou baarde (8:5).

Ik lees het twee keer. De eerste helft van Genesis 3:16 – met pijn zul je kinderen baren – staat in het lied. Het lied haalt de barenspijn niet weg. Het geeft haar een plaats: onder de boom waar de liefde wakker wordt, op de plek waar hij geboren werd. De pijn uit de tuin en het ontwaken liggen op dezelfde grond.

Wat dat betekent, weet ik niet. Misschien geeft herstel de wond een plaats waar ook iets begint.

Sjalhevetja

Zet mij als een zegel op je hart, als een zegel op je arm. Want sterk als de dood is de liefde, hard als het dodenrijk de hartstocht. Haar gloed is een gloed van vuur: risjpe esj, sjalhevetja (8:6).

Het laatste woord kan op twee manieren gelezen worden. Sjalhevet is vlam. De uitgang -ja kan een overtreffende trap zijn – een geweldige vlam – of de Naam zelf: Jah. Vlam van Jah. Vertalers kiezen verschillend; sommige handschriften schrijven het als twee woorden. Het Hooglied noemt God nergens. Als de Naam er staat, dan alleen hier, verstopt in een vlam.

Ik zie de woorden staan en herken ze. Esj en Jah. In isj en isja deelden man en vrouw de alef en de sjin: het vuur. De jod en de he, samen de Naam, waren over hen verdeeld, ieder een helft. In het hoogtepunt van het lied staan die twee naast elkaar, in één regel: het vuur, en de Naam die erin brandt. Wat in Genesis over twee namen verdeeld lag, is hier één vlam geworden.

Er is één ander vuur in de Tora waarin de Naam zich laat horen. Het braambos in de woestijn brandt en wordt niet verteerd (Exodus 3:2), en uit dat vuur zegt God wie Hij is. Het lied gaat verder dan een vuur dat de geliefden kan verteren als zij het niet waard zijn. Majim rabbim lo joechlu lechabbot et ha’ahava – vele wateren kunnen de liefde niet blussen (8:7). Een vuur dat brandt zonder te verbranden, en dat geen water dooft.

En wie vraagt hier om het zegel? Zij. Een zegel droeg je aan een koord op je borst of als ring aan je hand. Het was je naam, je handtekening, je gezag. Zij vraagt niet om zijn zegel. Zij vraagt hem háár te dragen, op zijn hart en op zijn arm, op de plaats van zijn liefde en op de plaats van zijn kracht.

De tijd waarin het klonk

Het opschrift noemt Salomo: asjer liSjlomo, wat ‘van’, ‘voor’ of ‘over’ Salomo kan betekenen. De taal zelf is jonger. In 4:13 staat pardes, een leenwoord uit het Perzisch voor een ommuurde boomgaard. Het lied heeft vermoedelijk lang rondgezongen voordat het zijn vorm kreeg; wanneer precies, weet niemand.

In Egypte waren al eeuwen eerder liefdesliederen bekend waarin de geliefden elkaar broer en zus noemen. Het lied kent die taal: achoti kalla, mijn zuster, bruid (4:9–12). In één aanspreking staan twee dingen naast elkaar. Zuster: van hetzelfde bloed, gelijk. Bruid: de ander, naar wie het verlangen gaat. Het lied kiest niet tussen die twee.

In het lied is geen wet, geen huistafel, geen rangorde. De vrouw spreekt het grootste deel van de tekst, en haar stem opent het lied: laat hij mij kussen met de kussen van zijn mond (1:2). De eerste vrouwenstem in Genesis 3 is een stem die zich verdedigt. De eerste stem in het lied is een stem die verlangt.

Dat zo’n tekst in de canon kwam, was niet vanzelfsprekend. Hij bleef erin doordat hij gelezen werd als het lied tussen God en zijn volk; tot vandaag klinkt hij in de synagoge op Pesach, het feest van de uittocht. De christelijke mystiek las hem als het lied tussen Christus en de ziel; Bernardus van Clairvaux schreef er zesentachtig preken over en kwam niet verder dan het begin van hoofdstuk 3. En het woord pardes, die ommuurde boomgaard, werd in de joodse traditie de naam voor de mystieke tuin zelf: vier gingen de pardes binnen, en slechts één kwam er in vrede uit (Chagiga 14b). De tuin waaruit de mens werd verdreven, werd in de taal van dit lied de naam van de weg terug.

Wek de liefde niet

Drie keer bezweert zij de dochters van Jeruzalem: wek de liefde niet, maak haar niet wakker, totdat het haar behaagt (2:7, 3:5, 8:4). Tot zij het zelf wil. De liefde heeft een eigen wil, en wie haar te vroeg wekt, forceert iets.

En toch is zij het die wekt. Orartikha, ik heb je gewekt, onder de appelboom (8:5). Hetzelfde werkwoord. Het staat één vers na de laatste bezwering.

In de taal van de Zohar heet het it’aroeta diltata: het ontwaken van beneden, dat het ontwaken van boven oproept. Wat van beneden opstijgt, trekt naar beneden wat boven is. In Genesis 3:16 gaat het verlangen van de vrouw omhoog en komt er heerschappij terug. In het lied zegt zij ani ledodi, zij geeft zich, en zijn verlangen komt naar haar toe. Maar diezelfde vrouw zegt drie keer: niet voordat de liefde het zelf wil.

Ik zie geen regel die die twee verzoent. Het lied geeft ze allebei, vlak na elkaar, en laat ze staan. Wekken, en niet wekken. Beginnen, en wachten tot het begint.

Het lied eindigt met twee stemmen. Hij zegt: jij die in de tuinen woont, de vrienden luisteren naar je stem, laat mij haar horen (8:13). In Genesis 21:12 moest God Abraham opdragen naar Sara’s stem te luisteren. Hier vraagt de man er zelf om.

En zij antwoordt met het laatste woord van het lied: berach dodi. Het werkwoord barach is vluchten, wegsnellen. Snel weg, mijn geliefde, of: haast je, mijn geliefde, en wees als een gazelle op de bergen van balsem (8:14).

Naar haar toe, of van haar weg. Het Hebreeuws zegt het niet. Het lied dat de breuk van Genesis omkeert, eindigt met een beweging die nog onderweg is.