De gemeente: 1 Korinthiërs en 1 Timotheüs – 5. serie Onderschikking en overgave

De keten van hoofden
Ik wil dat u weet dat Christus het hoofd is van iedere man, de man het hoofd van de vrouw, en God het hoofd van Christus (1 Korinthiërs 11:3).

Wie dit vers leest als een ladder, verwacht de volgorde God – Christus – man – vrouw. Zo staat het er niet. Paulus begint bij Christus en de man, gaat dan naar de man en de vrouw, en eindigt bij God en Christus. De drie paren staan naast elkaar, niet onder elkaar. En het laatste paar, God en Christus, is in het christelijk denken een verhouding tussen gelijken in wezen. Als kephalē hier een rangorde van waarde zou betekenen, zou Christus minder zijn dan God. Dat heeft de kerk altijd afgewezen. Het woord hoofd moet in dit vers dus iets anders aanduiden dan meer of minder waard zijn: een verhouding van oorsprong, van eenheid, van wie uit wie voortkomt.

Dan volgen twee verzen die vaak worden overgeslagen: iedere man die bidt of profeteert… iedere vrouw die bidt of profeteert (11:4–5).

Paulus gaat er vanzelfsprekend van uit dat vrouwen in de samenkomst bidden en profeteren. Hardop, voor de gemeente. Profeteren is in 1 Korinthiërs 14 de hoogste gave, omdat het de gemeente opbouwt, vermaant en troost (14:3). Wat Paulus hier regelt, is hoe vrouwen spreken: met bedekt hoofd. Dat ze spreken, staat niet ter discussie.

Waar het om de hoofdbedekking gaat, gaat het om de cultuur van Korinthe. Daar zei een onbedekt hoofd of loshangend haar bij een vrouw iets over haar status en haar beschikbaarheid. Paulus wil dat de vrijheid van de gemeente niet verward wordt met schaamteloosheid. Aan het eind van de passage verwijst hij zelf naar wat ‘de natuur’ leert en naar wat in de gemeenten gebruikelijk is (11:14–16). Het zijn argumenten uit gewoonte en gepastheid, dezelfde soort als het hōs anēken uit Kolossenzen.

Wie 1 Korinthiërs 14:34 leest, ‘laten de vrouwen zwijgen’, moet weten dat drie hoofdstukken eerder in dezelfde brief vrouwen bidden en profeteren, met instemming van Paulus. Een absoluut spreekverbod kan hij dus niet bedoeld hebben.

Doxa, exousia en ‘niet zonder elkaar’

Dan grijpt Paulus naar Genesis: de man is eikōn kai doxa theou, beeld en heerlijkheid van God; de vrouw is doxa andros, de heerlijkheid van de man. Want de man is niet uit de vrouw, maar de vrouw uit de man; en de man is niet geschapen om de vrouw, maar de vrouw om de man (11:7–9).

Dit is de lezing van Genesis 2 waarin de volgorde telt: eerst Adam, dan de vrouw uit zijn zijde. Opvallend is wat Paulus weglaat. Genesis 1:27 zegt dat God de mens naar zijn beeld schiep, mannelijk en vrouwelijk. Paulus zegt hier alleen dat de man beeld van God is. Hij kiest hier één spoor.

Maar kijk naar het woord doxa. In de Septuaginta vertaalt het het Hebreeuwse kavod. Kavod komt van kaved, zwaar zijn. Heerlijkheid is gewicht, de zwaarte waardoor iets zichtbaar en voelbaar wordt. Als de vrouw de doxa van de man is, dan is zij degene door wie zijn gewicht zichtbaar wordt. Zonder haar heeft hij geen heerlijkheid. Het lijkt een ondergeschikte rol, maar wie kavod hoort, hoort iets anders: de vrouw als degene die de man doet stralen.

Vervolgens een vers dat bijna altijd verkeerd vertaald wordt: daarom moet de vrouw macht hebben op haar hoofd, omwille van de engelen (11:10). Veel vertalingen schrijven: ‘een teken van gezag’ of ‘een teken van macht’. Die woorden staan er niet. Er staat exousia, gezag, zeggenschap, en overal elders in het Nieuwe Testament betekent exousian echein epi zeggenschap hebben over iets. De vrouw heeft gezag over haar eigen hoofd. Wie het hoofd bedekt, beslist zij.

En dan, als een rem op zijn eigen redenering: maar toch: in de Heer is de vrouw niet zonder de man, en de man niet zonder de vrouw; want zoals de vrouw uit de man is, zo is ook de man door de vrouw; en alles is uit God (11:11–12).

Plēn is een sterk woord: maar toch, echter, desondanks. Paulus corrigeert zichzelf. Hij heeft net de volgorde van Genesis 2 gebruikt, en nu zet hij er de werkelijkheid van elke geboorte tegenover. De eerste vrouw kwam uit de man, ek. Iedere man sindsdien komt door een vrouw, dia. Ieder heeft zijn oorsprong in de ander. De vraag wie eerst kwam, wordt daarmee onbeslisbaar. En boven beide staat: alles is uit God.

En kyriō, in de Heer. In de ruimte waar Christus de maat is, valt de volgorde in een wederkerigheid. Daar zijn ze niet zonder elkaar. Het is dezelfde beweging als in Genesis 2: twee helften die elkaar nodig hebben, ézer kenegdo.

Laten zij zwijgen

Laten de vrouwen in de samenkomsten zwijgen, want het is hun niet toegestaan te spreken; laten zij zich onderschikken, zoals ook de wet zegt. En als zij iets willen leren, laten zij thuis hun eigen man vragen, want het is schandelijk voor een vrouw om in de samenkomst te spreken (1 Korinthiërs 14:34–35).

Dit is de scherpste tekst van de serie. Er zijn drie dingen die hem omringen.

Het eerste is het werkwoord. Sigatō, zwijgen, komt in hetzelfde hoofdstuk nog twee keer voor, en niet voor vrouwen. Wie in tongen spreekt zonder dat er iemand is die uitlegt, moet zwijgen (14:28). Als een profeet spreekt en een ander krijgt een openbaring, moet de eerste zwijgen (14:30). Het hele hoofdstuk gaat over orde in een samenkomst waar iedereen tegelijk wilde spreken: panta de euschēmonōs kai kata taxin ginesthō – laat alles welvoeglijk en ordelijk gebeuren (14:40). Het zwijgen is in dit hoofdstuk een zwijgen op een bepaald moment, om een ander ruimte te geven. En vers 35 noemt het motief: als zij iets willen leren. Het lijkt te gaan om vragen stellen tijdens het onderwijs, in een tijd waarin de meeste vrouwen geen scholing hadden gehad.

Het tweede is de wet. Kathōs kai ho nomos legei, zoals ook de wet zegt. Welke wet? In de Thora staat nergens dat vrouwen moeten zwijgen. Sommigen denken aan Genesis 3:16, maar daar staat niets over spreken, en Paulus citeert het nergens als gebod. Anderen denken aan de Romeinse wet of aan een joodse traditie van die tijd. Het blijft onduidelijk, en dat is opvallend bij een schrijver die zijn citaten meestal precies aangeeft.

Het derde is de plaats in de handschriften. In een groep oude westerse handschriften staan de verzen 34 en 35 niet na vers 33, maar na vers 40, aan het eind van het hoofdstuk. In de Codex Vaticanus, een van de oudste volledige bijbels, staat naast deze verzen een teken dat erop wijst dat de overschrijver wist van een tekstprobleem. Een deel van de tekstcritici concludeert daaruit dat de twee verzen oorspronkelijk een kanttekening waren die later in de tekst is opgenomen. Anderen houden ze voor echt en verklaren het verschil anders. Ook hier is het eerlijker om het open te laten dan te doen alsof de zaak beslist is.

Dan nog vers 36: of is het woord van God van u uitgegaan, of is het tot u alleen gekomen? Het Griekse ē aan het begin klinkt als een verontwaardigd ‘of wat?’. Sommige uitleggers lezen de verzen 34–35 daarom als een standpunt van mannen in Korinthe dat Paulus aanhaalt, en vers 36 als zijn scherpe antwoord. Dat zou passen bij andere plaatsen in de brief waar hij een Korinthische leus citeert om haar daarna te weerleggen (6:12, 7:1).

Wat in alle lezingen overeind blijft: in hoofdstuk 11 bidden en profeteren vrouwen. Een uitleg van 14:34 die dat onmogelijk maakt, leest Paulus tegen Paulus in.

Laat haar leren

Laat een vrouw in stilte leren, in alle onderschikking; ik sta een vrouw niet toe te onderwijzen of over een man te heersen, maar zij moet in stilte zijn (1 Timotheüs 2:11–12).

Het eerste werkwoord is een gebiedende wijs: manthanetō, laat haar leren. In de joodse en Grieks-Romeinse wereld van die tijd was het allesbehalve vanzelfsprekend dat vrouwen onderwijs kregen in de Schrift. Een rabbijnse uitspraak uit dezelfde periode zegt zelfs dat wie zijn dochter Thora leert, haar dwaasheid leert (Misjna Sota 3:4). Tegen die achtergrond is de eerste opdracht hier: zij moet leren. De manier waarop – in stilte, in onderschikking – is de manier waarop iedere leerling in die tijd leerde, aan de voeten van een leraar.

Hēsychia is hetzelfde woord als in 1 Petrus 3:4: innerlijke rust. Het betekent niet per se zwijgen. In 1 Timotheüs 2:2, een paar verzen eerder, wordt het van alle gelovigen gevraagd: opdat wij een rustig en hēsychion leven leiden.

Dan ouk epitrepō, ik sta niet toe. Het staat in de tegenwoordige tijd: ik sta nu niet toe. Paulus gebruikt geen formule als ‘de Heer gebiedt’ of ‘het staat geschreven’. Hij beschrijft zijn eigen beleid in een concrete situatie.

Het woord dat het meest raadsels opgeeft, is authenteō. Het komt in de hele Bijbel maar één keer voor. Het gewone woord voor gezag uitoefenen, exousiazō, gebruikt Paulus hier niet; hij kiest een ander, zeldzaam woord. In de Griekse bronnen van die tijd heeft het een harde klank: eigenmachtig optreden, iemand overheersen, de baas spelen over. In oudere teksten is het verwant aan iemand die met eigen hand doodt. Waarschijnlijk gaat het hier om een vorm van gezag die de ander overheerst, eerder dan om gewoon leiding geven.

Dan de situatie in Efeze. De brief strijdt van begin tot eind tegen dwaalleraars (1:3–7, 4:1–3, 6:3–5). Die leraars verbieden het huwelijk (4:3). Ze vinden ingang bij vrouwen: in 2 Timotheüs 3:6–7 gaat het over mannen die huizen binnendringen en vrouwen meeslepen die altijd leren en nooit tot kennis van de waarheid komen. En jongere weduwen gaan van huis tot huis en zeggen wat niet gezegd moet worden (5:13). In die context wordt het zwijgen en leren van 2:11–12 een specifiek antwoord: laat de vrouwen eerst grondig leren, en laat niemand die nog niet geleerd heeft, onderwijzen en het hoogste woord voeren.

Of dat de hele betekenis van de tekst is, blijft onderwerp van strijd. Maar de context maakt in elk geval duidelijk dat Paulus hier iets doet in een concrete gemeente met een concreet probleem.

Adam eerst, Eva misleid

Dan volgt de reden: Want Adam is eerst gevormd, daarna Eva; en Adam is niet misleid, maar de vrouw is misleid en in overtreding gekomen (1 Timotheüs 2:13–14).

Dit is de tweede lezing van Genesis in haar scherpste vorm: volgorde en val. Maar Paulus gebruikt dezelfde verhalen elders heel anders.

In Romeinen 5:12 is het Adam door wie de zonde in de wereld kwam: door één mens is de zonde in de wereld gekomen. Daar draagt Adam de verantwoordelijkheid. Eva wordt niet genoemd.

En in 2 Korinthiërs 11:3 gebruikt Paulus de misleiding van Eva als beeld voor de hele gemeente, mannen en vrouwen: ik vrees dat, zoals de slang Eva misleidde, uw gedachten bedorven worden. Daar staat Eva voor iedere gelovige die door een valse leer wordt meegesleept.

In 1 Timotheüs past dat laatste precies. De vrouwen in Efeze worden misleid door dwaalleraars, zoals Eva door de slang. Het argument zegt dan: wie nog niet geleerd heeft, is kwetsbaar voor misleiding; laat haar eerst leren. Het hoeft niet te betekenen dat vrouwen van nature misleidbaarder zijn. Paulus’ eigen andere teksten maken die lezing moeilijk.

En ‘Adam is niet misleid’ is bij nader inzien geen compliment. Wie niet misleid is en toch eet, zondigt met open ogen. Adam stond erbij, immah, met haar (Genesis 3:6), en er staat nergens dat hij iets zei.

Dan het raadselachtigste vers: zij zal behouden worden door het baren van kinderen, als zij blijven in geloof en liefde en heiliging, met ingetogenheid (2:15).

Er staat letterlijk: door het baren, met lidwoord. Sommige uitleggers, al in de vroege kerk, lazen dat als het baren bij uitstek: de geboorte van de Messias uit een vrouw. Dan grijpt het terug op Genesis 3:15, het zaad van de vrouw dat de slang de kop zal vermorzelen. De vrouw door wie de val kwam, is ook de lijn waardoor de redding komt. Anderen lezen het als een reactie op de dwaalleraars die het huwelijk verboden (4:3): moederschap en huwelijk zijn geen hindernis voor het heil. In beide lezingen is het vers een herstel van wat in 2:14 gebroken leek.

En opnieuw duikt sōphrosynē op, het hele innerlijk dat in Titus van iedereen gevraagd werd.

De tijd waarin het klonk

Korinthe was in de tijd van Paulus een Romeinse kolonie, in 44 voor Christus opnieuw gesticht na een verwoesting. Een havenstad aan twee zeeën, rijk, gemengd, met een bevolking van vrijgelatenen, handelaars en slaven. De gemeente kwam samen in huizen, rond een maaltijd. In de Griekse wereld was een maaltijd met gasten, het symposion, een plek waar fatsoenlijke getrouwde vrouwen meestal niet aanzaten. De vrouwen die daar wel spraken en meedronken, waren vaak hetairai, gezelschapsdames. Een vrouw die in een gemengde maaltijd hardop het woord nam, kon voor een buitenstaander op zo iemand lijken.

Daar hoort de hoofdbedekking bij. Een Romeinse getrouwde vrouw droeg in het openbaar een sluier of een omslagdoek over het hoofd, als teken dat zij een eerbare echtgenote was. Een onbedekt hoofd of loshangend haar zei iets over beschikbaarheid. In dezelfde tijd duiken in Romeinse bronnen klachten op over welgestelde vrouwen die zich van die regels losmaakten en een vrijere levensstijl voerden. Een gemeente waar vrouwen met onbedekt hoofd profeteerden, liep het risico met hen op één hoop te worden gegooid. En ook voor mannen had het hoofd een betekenis: Romeinse priesters offerden met een bedekt hoofd, een teken van status. Paulus’ regel voor de mannen kan zich daar tegen hebben gericht.

Onderwijs was voor de meeste vrouwen niet weggelegd. Ze leerden lezen en schrijven als ze uit een rijke familie kwamen, en ook dan zelden de filosofie of de Schrift. In een samenkomst waar onderwijs werd gegeven, konden zij met hun vragen het gesprek verstoren, vragen die mannen thuis of in de synagoge al hadden kunnen stellen. Het advies om thuis te vragen, past in die situatie.

In Efeze stond de beroemde tempel van Artemis, een van de wereldwonderen, met een cultus waarin vrouwen als priesteressen een grote rol speelden. Sommige uitleggers zien in de brieven aan Timotheüs een reactie op leringen die daar aansloten, of op vroege vormen van wat later de gnostiek zou worden, waarin Eva soms als de wijze werd voorgesteld die Adam onderwees. Dat laatste is pas uit latere bronnen bekend, en het verband is onzeker. Wat de brief zelf wel zegt, is genoeg: er waren leraars die het huwelijk verboden en vrouwen meesleepten.

Mannen die deze brieven hoorden, hoorden een orde die in hun cultuur paste. Vrouwen hoorden misschien vooral twee zinnen die niet in die cultuur pasten: dat zij in de samenkomst baden en profeteerden, en dat zij moesten leren.

Wat open blijft

De teksten over de gemeente zijn de enige in deze serie die zich expliciet beroepen op de volgorde van de schepping en op de val. Ze zijn ook de teksten die het dichtst op een concrete crisis zitten: een samenkomst in Korinthe waar iedereen door elkaar sprak, een gemeente in Efeze waar dwaalleraars vrouwen meesleepten. En in beide brieven staat vlak naast de scherpe zin een tegenwicht: vrouwen die bidden en profeteren, plēn en ‘niet zonder elkaar’, het bevel dat zij moeten leren, het baren waardoor redding komt.

Wie de vijf delen naast elkaar legt, ziet hoe weinig van wat vaak over deze teksten wordt gezegd er werkelijk staat. Nergens wordt een man opgedragen over zijn vrouw te heersen. Nergens is de onderschikking iets wat een ander haar kan opleggen. Nergens staat zij los van wat van de man gevraagd wordt: liefde tot zelfgave, niet bitter worden, kennen, eren.

En toch zijn de teksten er. Ze zijn niet weg te verklaren als alleen cultuur, en ook niet te lezen alsof er geen cultuur in zit. Ze spreken over een verschil tussen man en vrouw dat er is, dat in Genesis met het beeld van God zelf verbonden wordt, en dat in de cultuur van de eerste eeuw een vorm kreeg die wij niet meer delen.

De vraag die overblijft, is of een man en een vrouw vandaag die polariteit kunnen leven zonder de rangorde die er in de geschiedenis aan vastgemaakt is. Of de ene pool zich kan openen zonder te verdwijnen, en de andere zich kan uitgeven zonder te overheersen. Genesis noemt het eerste wat niet goed is: hejot ha’adam levaddo, dat de mens alleen is. Wat goed is, wordt in die hoofdstukken niet als regel beschreven. Het wordt beschreven als twee mensen die elkaar aankijken, naakt, en zich niet schamen.

Hoe je daar komt, staat er niet. Misschien kan dat ook niet in een tekst.