Serie nakomers · deel 9

Ruben is achtenveertig en heeft drie lange relaties gehad. Alle drie zijn begonnen op dezelfde manier: met een vrouw die het moeilijk had. De eerste had net haar vader verloren, de tweede zat midden in een burn-out en de derde kwam uit een scheiding met twee jonge kinderen. Ruben was er voor hen. Hij was goed in er zijn. In alle drie de relaties kwam er een moment waarop het beter ging met haar, en vanaf dat moment wist Ruben niet meer wat hij in de relatie kwam doen.

Een nakomer, een kind dat lang na de anderen is geboren, neemt zijn jeugd mee in de liefde, zoals iedereen. Wat hij meeneemt, heeft wel een eigen kleur. Dat zie je het duidelijkst waar de relatie het dichtst bij komt: in hechting, in verlangen en in de spanning tussen man en vrouw.

Het oude alarm in een nieuw huis

Een intieme relatie is de plek waar het hechtingssysteem van een volwassene opnieuw volledig aan gaat. Een partner wordt de belangrijkste bron van veiligheid, en daarmee ook de plek waar oude onveiligheid wakker wordt. Het brein maakt weinig onderscheid tussen een partner die een weekend weggaat en een broer die het huis uit ging. Het herkent het patroon en reageert zoals het toen leerde.

Bij nakomers zijn dat vaak twee reacties. De ene is waakzaamheid: aanvoelen wanneer de ander afstand neemt, en meteen proberen dat te herstellen. De andere is zich losmaken: weinig vragen, alles zelf doen, zo hechten dat een vertrek te overleven valt. Veel nakomers wisselen tussen die twee. Ze verlangen naar diepe nabijheid en houden tegelijk een nooduitgang open.

Zorgen als toegangsbewijs

Wie als kind zijn plek moest verdienen, zoekt vaak een liefde waarin dat ook kan. Een partner die hulp nodig heeft, geeft de nakomer iets wat hij kent: een duidelijke reden om er te zijn. Zolang hij nodig is, staat zijn plek vast. Dat verklaart waarom zoveel nakomers vallen op mensen in nood, en waarom die relaties wankelen zodra de nood voorbij is. Een relatie tussen twee volwassenen die elkaar niet nodig hebben om te overleven, voelt voor hen onwennig. Er is niets te doen, en dus niets om je plek mee te verdienen.

Verwant is de voorkeur van sommige nakomers voor oudere partners. Ze groeiden op tussen volwassenen, met verhoudingen die verticaal liepen. Een partner van dezelfde leeftijd is dan minder vertrouwd dan een partner die wat ouder, wat wijzer en wat vaster lijkt. Daar zit warmte in, maar ook een herhaling: de relatie krijgt iets van ouder en kind, en daarmee verdwijnt de spanning tussen twee gelijken.

Polariteit en de plek die je in het gezin had

In een liefdesrelatie leeft veel van de spanning tussen twee polen: mannelijk en vrouwelijk, richting en beweging, bewustzijn en leven. Die polen leven in ieder mens, als krachten die elkaar aantrekken zolang ze in een relatie allebei aanwezig zijn. Een nakomer neemt een plek in de familie mee die deze polariteit vaak in de war brengt.

De nakomer-zoon groeit vaak op als laatste zoon van een moeder die het druk heeft gehad met het leven en nu alle tijd heeft. Vader is ouder, moe, soms al wat terug uit het gezinsleven. De zoon wordt de vertrouweling van zijn moeder, haar gesprekspartner, de man in huis die luistert. Dat geeft hem een groot vermogen om vrouwen aan te voelen. Het maakt het lastiger om tegenover een vrouw te staan als man met een eigen richting, die niet eerst wil weten wat zij nodig heeft. In zijn relaties wordt hij zorgzaam en begripvol, en daar worden vrouwen in het begin warm van en later soms onrustig van.

De nakomer-dochter groeit vaak op als het meisje van een oudere vader, iemand die eindelijk tijd heeft en zijn jongste dochter met een zachtheid behandelt die de oudere kinderen nooit kregen. Zij leert dat ze bewonderd wordt om wie ze is. Dat kan een diepe vrouwelijke zekerheid geven. Het kan ook betekenen dat geen man ooit kan tippen aan die vader, of dat ze mannen zoekt bij wie ze opnieuw het meisje mag zijn.

Beide patronen zijn tendensen. Ze laten wel zien dat wat in de liefde gebeurt, zelden alleen tussen twee mensen speelt. Achter elke partner staat een gezin, en bij de nakomer is dat een gezin waarin hij een ongewone plek had.

Vorige maand ging de vriendin van Ruben een week op reis met haar zus. De eerste avond liep hij door het stille huis en merkte dat hij de deuren van de kamers openzette. Hij wist niet waarom. Halverwege de gang bleef hij staan en dacht aan het huis van zijn ouders. Die nacht liet hij ze openstaan.

Gekozen willen worden

De meeste kinderen worden op een of andere manier gekozen. Ouders besluiten dat ze een kind willen, ze wachten erop, ze bereiden zich voor. Ook als het anders loopt dan gepland, gaat er meestal een ja aan vooraf. Veel nakomers missen dat ja. Ze zijn gekomen. Daarna werden ze welkom geheten, soms met grote liefde, maar het moment waarop iemand hen koos, ontbreekt in hun geschiedenis.

In de liefde komt die leemte terug als een vraag die onder alles ligt: heb je mij gekozen? Een nakomer kan die vraag moeilijk stellen, en het antwoord nog moeilijker geloven. Als een partner zegt dat hij juist hem wil, hoort hij er de voorwaarde in: zolang ik nuttig ben, zolang ik niet te veel vraag. Partners die hem nodig hebben, voelen daarom veiliger. Bij hen hoeft de vraag of hij gekozen is niet gesteld te worden, omdat het antwoord vanzelf spreekt. Zijn plek is functioneel, en een functionele plek kan niet worden ingetrokken zolang de functie blijft.

Een relatie waarin hij wordt gekozen zonder dat hij er iets voor doet, is daarom tegelijk waar hij het meest naar verlangt en waar hij het meest voor terugdeinst. Om die liefde te ontvangen, zou hij moeten aannemen dat hij er mag zijn zonder reden. Dat raakt precies de plek waar zijn bestaan ooit zonder vooraf gegeven ja begon.

De oude wond als deur

In een intieme relatie gaat de oudste wond open. Dat hoort bij de werking van de liefde. Een partner komt zo dichtbij dat hij de plekken raakt die als kind niet ontmoet werden. De verleiding is om de partner verantwoordelijk te maken voor die pijn, of om de relatie te verlaten omdat ze te veel oproept. Een andere mogelijkheid is de pijn te herkennen als wat ze is: een oud gevoel dat een kans krijgt om nu wel gezien te worden.

Voor de nakomer betekent dat iets heel concreets. Het moment waarop zijn partner afstand neemt, moe is, met zichzelf bezig, roept het oude gevoel op: ik ben er bij, maar niet gekozen. Wanneer hij dat kan uitspreken in plaats van te gaan zorgen of zich terug te trekken, opent zich iets. Zijn partner kan dan iets zien wat zijn ouders nooit zagen, omdat hij het hun nooit liet zien. Of de partner dat kan dragen, en of hij het zelf durft, is in elke relatie opnieuw een open vraag.

Verlangen en het moment van oorsprong

In veel gezinnen omgaf de late zwangerschap een stille schaamte. De ouders hadden op hun leeftijd nog een seksueel leven, en dat was de omgeving gaan zien. Het kind dat daaruit voortkwam, kreeg die schaamte mee als iets wat rond zijn begin hing. Volwassen nakomers kunnen een ongemak voelen bij hun eigen verlangen dat ze niet kunnen thuisbrengen. Begeerte voelt dan als iets wat niet gezien mag worden, iets waar mensen over fluisteren.

Intimiteit brengt iemand terug naar het moment van zijn oorsprong, de ontmoeting tussen een man en een vrouw. Voor de nakomer was dat moment omgeven door verbazing en verlegenheid. Daardoor kan overgave in de liefde hem confronteren met een oude onzekerheid: mag dit, mag ik dit willen? Wie dat gaat zien, kan zijn eigen verlangen langzaam losmaken van de schaamte die eromheen hing. Dat verlangen was het begin van zijn eigen leven. Het is ook de kracht die tussen twee mensen polariteit maakt.

Twee families in één relatie

Een relatie brengt twee families samen. Wat de nakomer van huis heeft meegekregen, zoekt een plek in het nieuwe systeem. Soms verwacht hij van zijn relatie wat hij thuis miste: een gedeelde geschiedenis, een wij waarin hij vanaf het begin hoort, een vanzelfsprekendheid die er voor hem nooit was. Een partner kan dat voor een deel geven. Een paar kan het grote gezin dat er nooit was alleen niet vervangen.

De liefde kan de wond van de nakomer niet genezen. Wat ze wel kan, is een plek bieden waar de wond gezien wordt, door iemand die blijft. Of die ontmoeting iets in het lichaam verandert, of dat het oude gevoel gewoon blijft terugkomen maar minder alleen, is een vraag die pas met de jaren beantwoord kan worden.

MEER LEZEN over Nakomertjes:
Algemeen – nakomertje

INLEIDING serie
1) Het lichaam waarin je werd gedragen
2) Ouders in hun tweede levenshelft
3) Twee gezinnen onder een dak
4) Opgroeien in een huis dat leegloopt
5) Meerdere moeders en geen
6) Een familie die je alleen kent als verhaal
7) Het kind dat iets moest herstellen
8) Broers en Zussen aan de andere kant
9) De nakomer in de liefde
10) De buitenstaander als vormende kracht