De buitenstaander als vormende kracht
Serie nakomers · deel 10
Iris was eenenveertig toen ze voor het eerst niet naar het kerstdiner van de familie ging. Er was geen ruzie. Ze had gewoon gemerkt dat ze er elk jaar zat als iemand die haar best deed, en dat ze daarna drie dagen nodig had om weer zichzelf te worden. Haar moeder belde om te vragen of ze ziek was. Iris zei dat het goed met haar ging. Dat klopte, voor het eerst in lange tijd.
Een nakomer, een kind dat lang na de anderen komt, kent het gevoel er net niet bij te horen. Er is al veel geschreven over wat dat kost. Minder vaak gaat het over wat het kan voortbrengen.
De eerste vorm van een mens
Ieder mens krijgt eerst een vorm van buitenaf. Een kind neemt de waarden, gewoonten en overtuigingen van zijn gezin en cultuur over, zonder ze te kiezen. Dat is nodig: zonder die eerste vorm kan niemand functioneren. Voor de meeste mensen blijft die vorm een leven lang grotendeels intact. Ze denken wat hun omgeving denkt, ervaren dat als hun eigen mening en lopen zelden tegen de grenzen ervan aan.
Er is een ontwikkelingstheorie die stelt dat juist het uiteenvallen van die eerste vorm de weg opent naar iets anders. Wie innerlijke conflicten, twijfel en angst ervaart, wordt gedwongen te onderzoeken wat hij zelf belangrijk vindt, los van wat hij heeft meegekregen. In deze visie markeren die crises het begin van een eigen innerlijke rangorde van waarden: een ordening die iemand zelf heeft gevonden.
Waarom de buitenstaander anders vormt
De nakomer krijgt die eerste vorm onder andere omstandigheden dan de anderen. Hij groeit op in een gezin waarvan de cultuur al is gevormd door mensen die er eerder waren. De gewoonten, grappen en vanzelfsprekendheden zijn niet met hem ontstaan. Hij neemt ze over, maar ze passen hem nooit helemaal. Daardoor ziet hij eerder dan anderen dat ze gemaakt zijn, en dat ze dus ook anders hadden gekund.
Die afstand is pijnlijk, en tegelijk een opening. Wie niet volledig opgaat in de groep, kan de groep zien. Veel nakomers ontwikkelen een scherp oog voor dynamiek, een gevoeligheid voor wat onder de oppervlakte gebeurt, en een vermogen om alleen te zijn zonder zich verloren te voelen. Dat zijn geen kleine dingen. Het zijn de eigenschappen die je vaak ziet bij mensen die in hun latere leven iets eigens maken: een beroep, een overtuiging, een manier van leven die niet de voortzetting is van hun gezin.
Bij een deel van de nakomers komt daar een hoge gevoeligheid bij, een intensiteit van beleven die in een gezin van oudere, vermoeide mensen weinig ruimte kreeg. Wat als kind “te veel” was, kan later de bron worden van creativiteit, morele scherpte en diepe verbondenheid. Het wordt dat alleen als iemand die intensiteit leert dragen in plaats van haar weg te stoppen.
De prijs blijft staan
Het buitenstaanderschap levert iets op, en het kost iets, en het één maakt het ander niet goed. De eenzaamheid van een kind dat zijn broers en zussen zag vertrekken, wordt niet minder echt omdat dat kind later een scherpe blik ontwikkelde. Het één staat naast het ander.
Die innerlijke ordening valt bovendien niemand vanzelf toe. Veel buitenstaanders blijven hun leven lang proberen er alsnog bij te horen. Ze passen zich aan, presteren, zorgen en hopen dat het ooit genoeg is. De beweging naar een eigen ordening begint vaak pas wanneer dat verlangen wordt losgelaten. Dat loslaten is zelden een keuze. Het gebeurt eerder door uitputting, door een crisis, of door het moment waarop iemand merkt dat het er niet meer toe doet.
Iris gaat tegenwoordig weer naar het kerstdiner, maar op een andere manier. Ze komt na het voorgerecht en gaat weg voor de koffie. Haar broers en zussen vinden het vreemd. Haar moeder zegt er niets meer van. Iris zelf weet niet precies of ze er nu meer of minder bij hoort dan vroeger. Die vraag is voor haar minder belangrijk geworden dan hij was.
MEER LEZEN over Nakomertjes:
* Het lichaam waarin je werd gedragen
* Ouders in hun tweede levenshelft
* Twee gezinnen onder een dak
* Opgroeien in een huis dat leegloopt
* Meerdere moeders en geen
* Een familie die je alleen kent als verhaal
* Het kind dat iets moest herstellen
* Broers en Zussen aan de andere kant
* De nakomer in de liefde
* De buitenstaander als vormende kracht
